PAGES FROM ARMENIAN-CANADIAN HISTORY: The Ararat Monthlies, 1926-1929

Compiled by Daniel Ohanian, Gabriella Batikian, and Salpi Garabedian

ԷՋԵՐ ԳԱՆԱՏԱՀԱՅ ՊԱՏՄՈՒԹԵՆԷՆ. Արարատ ամսաթերթերը (1926-1929)

Կազմողներ՝ Տանիէլ Օհանեան,

Կապրիէլլա Պաթիկեան եւ Սալբի Կարապետեան

al

SARA CORNING CENTRE FOR GENOCIDE EDUCATION TORONTO, CANADA

Published by the Sara Corning Centre for Genocide Education, 45 Hallcrown Place, Toronto, ON M2J 4Y4, Canada.

© Unless otherwise noted, this work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International licence. To view a copy of this licence, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. Copyright for Jack Apramian’s essay rests with the Multicultural History Society of Ontario. It first appeared in 1982 in Polyphony (vol. 4, no. 1) and is republished here with permission. Copyright for Lorne Shirinian’s and Isabel Kaprielian-Churchill’s essays rests with the authors. Copyright for images rests with the parties named in the captions.

First edition 2023

Published with the help of grants from the National Association for Armenian Studies and Research, the Knights of Vartan Fund for Armenian Studies, and the Levon Perouz Babayan Foundation and of donations from descendants and friends of the Georgetown Boys.

Proceeds support the publisher’s educational mission.

Cover design by Ara Ter Haroutunian. Cover portraits, top row, left to right: Manoug (Charles) Papazian, Jirair (Jerry) M. Garabedian, Krikor G. Aznavorian (Rico Nargiz), Nazareth Terzian, Haroutun Hachadourian (Harry Hatch), Markar Shangaian, and Onnig S. Shangaian (John Inkster). Bottom row: Aram Hagop Boyadjian, Yeprem Kerbekian, Haig Demirjian, Parsegh Sailian (Percy Saillian), Kalousd Kizirian, Kourken (Kirk) Magarian, Kevork Kevorkian (George Georgian), and Hratch (Harold) Lousigian. 1923-1927. United Church of Canada Archives and private collection of Jason Nargiz.

Library and Archives Canada Cataloguing in Publication

Title: Pages from Armenian-Canadian history : the Ararat monthlies, 1926-1929 / compiled by Daniel Ohanian, Gabriella Batikian, and Salpi Garabedian. Names: Ohanian, Daniel, compiler. | Batikian, Gabriella, compiler. | Garabedian, Salpi, compiler. | Sara Corning Centre for Genocide Education, publisher. Description: Includes bibliographical references and index. | Text in English and Armenian. Identifiers: Canadiana (print) 20230453856 | Canadiana (ebook) 20230453899 | ISBN 9781738967209 (softcover) | ISBN 9781738967216 (PDF)

Subjects: LCSH: Armenian Boys' Farm Home (Georgetown, Ont.)—History. | LCSH: Armenians—Canada—History. | LCSH: Armenians—Canada—Ethnic identity. | LCSH: Indentured servants—Canada—History. | LCSH: Child labor—Canada—History. | LCSH: Orphans—Canada—History. | LCSH: Immigrant children—Canada—History. | LCSH: Canada—Emigration and immigration—History. | CSH: Armenian Canadians—History Classification: LCC FC106.A7 033 2023 | DDC 971.004/91992—dc23

Contents

Compilers’ Note vii Acknowledgements x1

The Georgetown Boys and Their Newsletters Daniel Ohanian Xill

Ararat Monthly: The Only Armenian Publication in British North America Jack Apramian XXVIL

The Armenian Ararat Monthly Isabel Kaprielian-Churchill XXXVII

The Biography of Aris L. Alexanian John Farr li

My Journey with the Georgetown Boys

Lorne Shirinian lix Images Ixxv 1926 1 1927 277 1928 507 1929 649 Index of Issues and Locations 729 List of Georgetown Boys 793

Proper-Name Index 741

ill

iv

Բովանդակութիւն

Կազմողներուն կողմէ 1x

Երախտիքի խօսք x1

Ճորճթաունի հայորդիները եւ իրենց պաշտօնաթերթերը Տանիէլ Օհանեան XIX

«Արարատ» ամսաթերթը՝ Բրիտանական Հիւսիսային Ամերիկայի հայկական միակ հրատարակութիւնը Յակոբ Աբրահամեան 0.9.41

Հայերէն «Արարատ» ամսաթերթը Զապէլ Գաբրիէլեան-Չրչիլ xliti

Կենսագրութիւն Արիստակէս Ղուկաս Ալիքսանեանի Ճոն Sun lv

Ճորճթաունի հայորդիներուն հետ ճանապարհորդութիւնս

Լոռն Շիրինեան IXix Պատկերներ Ixxv 1926 1 1927 pag 1928 507 1929 649 Թիւերու եւ հաւաքածոներու ցուցակ 729 Հայորդիներու անուանացանկ 733

Յատուկ անուններու ցանկ 741

vi

Compilers’ Note

This volume has been a decade in the making.

Everything started with the Armenian National Committee of Toronto’s decision, in 2008, to have Cedarvale Community Centre designated a legally protected building because of its connection to the Georgetown Boys. As we worked on that project, the Boys’ children were contacted to see whether they had any papers or objects they wanted to donate for safekeeping or that would be useful for commemorative purposes. In 2012, the ANCT received about 35 sheets of the English Ararat from Albert Papazian’s daughter Sonya Mackey—a combination of full issues and fragments, some in good condition, others mouldy and falling apart. These sheets were soon transferred to the newly established Sara Corning Centre for Genocide Education.

The Corning Centre realized then that there was no full set of the Ararats available anywhere. So, for the next eleven years, we worked to collect issues, contacting descendants, checking archives, and inquiring with Armenian and non-Armenian libraries around the world. The results of that work are summarized in an appendix to this volume (pages 729-731), which lists the current locations of all known copies of the English and Armenian Ararats.

The present volume has been prepared with two audiences in mind: the interested public and researchers both in the present and centuries in the future. It is being published on the centennial of the arrival of the first group of Boys in Georgetown (1923-2023). Because this volume is expected to have different kinds of readers, a few explanations are in order.

The book’s front matter is meant to introduce you, the reader, to the Georgetown story and to give you a sense of what the English and Armenian Ararats contained. It is also meant to give researchers some ideas about the kinds of questions that can be asked and answered using this corpus. The end matter shows where original Ararats can be found today and lists people, places, and organizations named in their pages.

We have worked as far as practical to reproduce the newsletters just as they were. We have retained spellings and grammar that seem to us now, at least, non-standard (for example, the spellings color and unynh] instead of colour and unpif/y and a lack of apostrophes in the Armenian edition).' We have also reproduced imperfections in the illustrations, which were often crooked and messy. Our rationale was that fixing up the illustrations too much would have produced images that did not reflect how the newsletters really looked; to modernize or standardize the spelling and grammar would have given us texts that erased evidence of how language was used a century ago, as well as the fact that many of those texts were written by children and teenagers who were new to English. We have also retained the page breaks in the original, but not the column breaks. Readers can compare our version to the images on pages lxxvii and Ixxviii to more fully understand our work. Lastly, we have chosen to reproduce unsavoury ethnic stereotypes rather than censor them. There are, for example, caricatures of a Chinese man and a story about a stereotyped Jew in the pages that follow.

' The only exceptions are obvious typing mistakes, like transposed letters.

vil

viii

Կազմողներուն կողմէ

Այս հատորին պատրաստութիւնը տասնամեակ մըն է որ ընթացքի մէջ է:

Ամեն ինչ սկսաւ 2008-ին, երբ Թորոնթոյի Հայ դատի յանձնախումբը որոշեց Սիտըրվեյլի համայնքային կեդրոնը պետութեան կողմէ պահպանուող կառոյց դարձնել` Ճորճթաունի հայորդիներու հետ անոր առնչութեան բերումով: Մինչ կ՛աշխատէինք այս նախագիծին իրա- գործումին վրայ, կապուեցանք Հայորդիներուն զաւակներուն հետ, տեսնելու համար՝ ունէի՞ն արդեօք փաստաթուղթեր կամ իրեր, որոնք պիտի ուզէին ապահով պահպանելու նպատակով նուիրաբերել, կամ որոնք կրնային գործածուիլ յիշատակի ոգեկոչման նախաձեռնութիւններու մէջ: 2012-ին Հայ դատի յանձնախումբը Սոնիա Մաքիէն՝ Ալպէր Փափազեանի դուստրէն, ստացաւ անգլերէն «Արարատ»-ի թիւերէն մօտաւորապէս 35 թերթ thie ամբողջական եւ ոչ ամբողջական թիւեր, ոմանք լաւ պահպանուած, ոմանք՝ մգլոտած եւ տարբաղադրման եզրին: Այս թերթերը շուտով փոխանցուեցան նորոգ հիմնադրեալ «Սառա Քորնինկ ցեղասպանութ- եանց ուսմանց կեդրոն»-ին:

Քորնինկ կեդրոնը անդրադարձաւ, որ «Արարատ»-ներու ամբողջական հաւաքածոյ մը ոչ մէկ տեղ կար: Ուրեմն, յաջորդ տասնմէկ տարիներուն ընթացքին մենք աշխատեցանք լոյս տեսած բոլոր թիւերը հաւաքելու, Ճորճթաունի հայորդիներու սերունդներուն հետ կապ հաստատելու, արխիւներ ստուգելու եւ ամբողջ աշխարհին մէջ հայկական թէ ոչ հայկական գրադարաններ հարց ու փորձ ընելու վրայ: Այս աշխատանքին արդիւնքները ամփոփուած են այս հատորին մէկ յաւելուածին մէջ (էջ 729-731), որուն մէջ բերուած է ցանկը «Արարատ»-ներու անգլերէն եւ հայերէն թիւերու մեզի յայտնի վայրերուն:

Այս հատորը պատրաստուած է ընթերցողներու երկու խումբ ի մտի ունենալով՝ այս նիւթով հետաքրքրուած հանրութիւնը եւ այժմու ու գալիք դարերու հետազօտողները: Գիրքը լոյս կը տեսնէ Ճորճթաունի հայորդիներու առաջին խումբին ժամանման հարիւրամեակին առթիւ (1923-2023): Նկատի ունենալով որ կ՛ակնկալուի, որ հատորը տարբեր տիպի ընթերցողներ ունենայ, անհրաժեշտ է մի քանի բացատրութիւն տալ:

Առաջնորդող նիւթերուն նպատակը ձեզի՝ ընթերցողներուն ծանօթացնելն է Ճորճթաունի պատմութեան հետ եւ անգլերէն թէ հայերէն «Արարատ»-ներու բովանդակութեան մասին նախաձճաշակ մը տալը: Նաեւ հետազօտողներուն գաղափար մը տալն է այն հարցադրումներուն մասին, որոնք կրնան դրուիլ, եւ պատասխանները, որոնք կրնան գտնուիլ այս ժողովածուի գործածութեամբ: Հատորին վերջաւորութեան բերուած նիւթերը ցանկեր եւ ցուցակներ են վայրերու, ուր «Արարատ»-ներու թիւերու բնագիրները կարելի է գտնել, ինչպէս նաեւ անոնց էջերուն մէջ յայտնուող անձերու, տեղերու եւ կազմակերպութիւններու:

Մենք ըրինք գործնականին մէջ ինչ որ կարելի էր պաշտօնաթերթերը հոս բերելու այնպէս, ինչպէս որ են: Պահած ենք ուղղագրական եւ քերականական ձեւեր, որոնք հիմա մեզի առ- նուազն ոչ կանոնական կը թուին (օրինակ՝ «cօlor» «colour»-h փոխարէն, «սովրիլ» «սորվելու» փոխարէն, պաշտօնաթերթին հայերէն թիւերուն մէջ ապաթարցերու բացակայութիւն)':

! Բացառութիւն ըրած ենք միայն բացայայտ մեքենագրական սխալներուն պարագային, օրինակ տեղերով փոխարինուած գիրերուն:

1X

Պահած ենք նաեւ թերութիւնները պատկերազարդումներուն, որոնք յաճախ ծուռումուռ էին եւ փնթի: Մեր միտքը այն էր, որ պատկերազարդումները չափազանց շտկռտելը պիտի բերէր պատկերներ, որոնք պիտի չարտացոլէին պաշտօնաթերթերուն իսկական տեսքը. ուղղա- գրութիւնը եւ քերականութիւնը արդիականին կամ կանոնակարգուածին բերելն ալ մեզի պիտի տար գրութիւններ, որոնցմէ ջնջուած պիտի ըլլար ապացոյցը այն բանին, թէ լեզուն ինչպէս կը կիրարկուէր դար մը առաջ, ինչպէս նաեւ այն իրողութիւնը, որ այս գրութիւնները գրուած էին մանուկներու ու պատանիներու կողմէ, որոնք նոր-նոր անգլերէնի աշխարհ կը մտնէին: Նաեւ պահած ենք բնագիրներուն էջաւորումները, բայց ոչ սիւնակներուն բաժանումները: Ընթերցող- ները կրնան համեմատել lչxvii եւ xxviii էջերուն վրայի պատկերներուն մեր տարբերակները՝ մեր ըրած աշխատանքը լրիւ ըմբռնելու համար: Եւ վերջապէս՝ մեր ընտրութիւնը եղաւ գրա- քննութեան ենթարկելու փոխարէն ազգայնական անախորժ կարծրատիպերը պահելը: Օրինակի համար՝ յաջորդող էջերուն մէջ պիտի գտնէք չինացիի ծաղրանկարներ եւ հրեայի մը մասին կարծրատիպային պատմութիւն մը:

(Թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի)

Acknowledgements Երախտիքի խօսք

It is a pleasure to remember and thank the following for their contributions to this project: Albert Alexanian, Alene Alexanian, Chaghig Arzrouni-Chahinian, the Levon Perouz Babayan Foundation, John Farr, Ariané Ghazarian, Rupen Janbazian, Isabel Kaprielian-Churchill, the Knights of Vartan (USA), Sareen Kupelian, Jennifer Manoukian, the Mekhitarist congregation in Vienna, Haig Minasian, Shahen Mirakian, the National Association for Armenian Studies and Research (USA), Alek Ohanian, Raffi Sarkissian, George Shirinian, Lorne Shirinian, and Ara Ter Haroutunian.

Սիրով եւ շնորհակալութեամբ կը յիշենք հետեւեալ անձերը ե: կազմակերպութիւնները, որոնք իրենց աջակցութիւնը բերին այս ձեռնարկին իրականացման՝ Ալին Ալիքսանեան, Ալպերթ Ալիքսանեան, Զապէլ Գաբրիէլեան-Չրչիլ, «Համազգային հայագիտական միութիւն» (NAASR) (ԱՄՆ), Արիանէ Ղազարեան, Ռուբէն Ճանպազեան, Ճենիֆըր Մանուկեան, Հայկ Մինասեան, Շահէն Միրաքեան, Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի, Լոռն Շիրինեան, Ճորճ Շիրինեան, «Լեւոն եւ Փերուզ Պապայեան հիմնարկ», Րաֆֆի Սարգիսեան, «Վարդանանց ասպետներ» (ԱՄՆ), Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութիւն, Արա Տէր Յարութիւնեան, Սարին Քիւփէլեան, Ալէք Օհանեան եւ Ճոն bun:

x1

xii

The Georgetown Boys and Their Newsletters Daniel Ohanian

One day in 1927, young Sahag Krikorian saw his own words appear in print. In his hands, this farmer-in-training from the Ottoman Empire was holding the latest issue of Ararat, a newsletter he and his friends had helped establish. For his piece, this fourteen-year-old born on the Black Sea had described the marvels of Niagara Falls, which he’d just visited with a group of fellow Armenians. Within a few weeks, his article would reach readers around the world, from his new country of Canada to Europe, the Middle East, and beyond, and they would see what it was like for him and his peers to grow up in the farming towns, villages, and hamlets of southern Ontario.

The volume in your hands or on your screen contains the stories of Sahag and a hundred boys like him who spent time on an orphanage-farm in Georgetown, near Toronto, in the 1920s. There are many ways for us to learn how these boys ended up there, thousands of kilometres away from their birthplaces, and what it was like for them to grow up. One way is to work chronologically, by tracing a history that takes us from the mid-nineteenth century to the beginning of the Great Depression in 1930. Another is to read the newsletters that they published together with Aris Alexanian, their teacher.

The Chronological Thread?

From 1922 to 1930, the Armenian Relief Association of Canada (ARAC) and the United Church of Canada secured permission from the federal government to bring 110 boys to southern Ontario as part of a humanitarian initiative that would also boost the country’s rural population. This, in short, is the background to the Georgetown Boys’—and Sahag’s—story. Going into greater detail, as we will in a moment, shows us a picture that’s more complex and that lets us appreciate the challenges that the ARAC faced and mostly overcame.

A century ago, Armenians made up less than 0.1% of the Canadian population; there were fewer than 2,000 in 1914 and fewer than 3,000 in 1930. Most Canadians therefore learned about Armenians not from personal contacts but at second hand, starting in the mid-1800s. Between 1860 and 1915, around 50 Canadians went to the Ottoman Empire to work there as missionaries, setting up schools and medical clinics and spreading Protestant-Evangelical Christianity. During anti-Armenian massacres in the 1890s and in 1909, these missionaries sent news about what was happening to parishes and newspapers back home. A stereotype spread at this time that proved extremely useful for fundraising: Armenians were a persecuted, suffering, pitiable Christian people in the East who needed Western help. This stereotype was used again during and after the

' To read Sahag’s article, turn to page 467 of this book.

2 This section is a summary of Daniel Ohanian, “Sympathy and Exclusion: The Migration of Child and Women Survivors of the Armenian Genocide from the Eastern Mediterranean to Canada, 1923-1930,” Genocide Studies International 11, no. 2 (2017): 197-215. Soon, we will also have Isabel Kaprielian-Churchill’s new book The Georgetown Boys: Genocide, Orphans, and Canadian Humanitarianism.

xiii

genocide, to great effect. Between 1915 and 1930, non-Armenian Canadians were so moved that they donated $1 million (equal to roughly $17 million today) to help Armenian refugees overseas.’ (No one has calculated how much Armenians themselves donated.)

The ARAC’s Georgetown project was part of this story about missionaries and fundraising, but it was also different from it. One of the important differences was that the ARAC discovered that the suffering-Armenian stereotype was a double-edged sword, helpful in one way but harmful in another.

The ARAC was formed in 1916 by a small group of Armenians and non-Armenians who wanted to better coordinate fundraising campaigns for genocide survivors abroad. Given that Armenians were killed and displaced not just in 1915 but for about fifteen years after that as well, the association remained active past the end of First World War. Roughly half a million Armenians remained displaced throughout the 1920s due to the genocide itself, economic crises, and new wars. One of these wars, the Turkish War of Independence (1919-1923), posed a threat to orphans all over what is today Turkey— including our Sahag Krikorian. In 1922, the association received panicked telegrams on behalf of orphanages in Constantinople / Istanbul. They asked whether the Canadian government would agree, as an emergency measure, to take in the thousands of children in their charge, who had to be evacuated from the city. Smyrna / Izmir in the south had just been razed, and the Turkish Nationalist Movement was on its way to the Ottoman capital. The city was in disarray. There was no telling what would happen to the Christians living there and to those aligned with the WWI Allies once the soldiers reached it. It was in this context that the ARAC did something new: it secured a small immigration quota for a group of boys to be brought to Canada and saved. Its success hinged on its ability to propose a project that would fit the interests of both the Canadian government (increasing the number of farmers in the country) and compassionate citizens and refugees (saving lives).

On this new ground of immigration-related issues, the ARAC discovered that the suffering- Armenian stereotype, so useful for collecting money then sending it abroad, was also a stumbling block. What was then called the Department of Immigration and Colonization had a track record of being culturally intolerant. Its officials were not easily convinced about the evacuation plan— in fact, they started by rejecting it. Earlier, the department had already put up legal barriers to keep people from Asia (including Armenians, Indians, Chinese, and others), as well as the impoverished and refugees, from settling in Canada. In their internal discussions, immigration officials described Armenians and other “Orientals” as inherently or culturally inferior to Britishers and as too carefree about cheating and lying. They also pointed out—and rightly so— that there weren’t many Armenian farmers in the country. It was clear to them that these run- down, non-British non-farmers shouldn’t be allowed in.

3 To read about Armenians’ frustration with this stereotype near the end of the decade, see pages 413-414 of this book; Levon Babayan’s letter to Daniel Norman McLachlan dated 2 April 1929 in file 34, accession 1983.052C, BESS Fonds, United Church of Canada Archives, Toronto; and Mesrob Bagdasarian, The Sunny Side of the Armenian People: Its Past and Present (Toronto: Armenian Union of Canada, 1930), 5-6.

XIV

Ultimately, a spirit of tenacity and compromise carried the day for the ARAC, to the benefit of Sahag and his future peers. As far as we can tell, the association was allowed to set up its farm- orphanage in Georgetown because Prime Minister Mackenzie King, who’d earlier rejected its proposal, changed his mind after hearing from close personal friends, political allies, and, in a variety of ways, tens of thousands of citizens. At the same time, the association had to compromise and settle for far less than it had originally wanted. It received an immigration quota of 100—only 2% of the 5,000 it had agitated for.

The Georgetown Armenian Boys’ Farm Home was set up as a 200-acre (80-hectare) training orphanage modelled after what used to be called industrial schools. It received its first group of student-orphans, aged roughly 10-12, on 1 July 1923—then called Dominion Day, now known as Canada Day. The next seven years were full of growth, challenges, and adaptation for the Georgetown Boys and their caretakers. Reporters, neighbours, and donors came to see the work being done; interviews were given, concerts organized, and money collected; and new quotas were received for more boys as well as for girls and women. The experiences of these girls and women— known as the Georgetown Girls—were different from the Boys’ in some major ways: they did not all come from orphanages, their average age was about 18 (as opposed to 12), and most of them were not trained at the farm home. Rather than become farmers, they worked as maids in urban homes, and they did not contribute to the newsletters published in this book.

In January 1928, the ARAC transferred its Georgetown project to the United Church of Canada. Over the next few years, as the boys turned 18, they became legally independent of the church and from the legal limitations placed on them by the Department of Immigration. The ARAC closed its doors in November 1930, and, in response to the Great Depression, the federal government severely reduced the number of new immigrants it allowed into the country. To the best of our knowledge, the last of the Georgetown Boys, Kasbar “Gus” Garabedian, died in 2006, and the last of the Georgetown Girls, Aznive Lorna Campbell-Merson and Armenouhi Armine Kavookjian-Turmanian, died in 2011.

The Ararat Newsletters

The volume you are reading brings together all known issues of the newsletters published by the Boys and their Armenian teacher: 45 issues in all, 15 in English and 30 in Western Armenian, dated January 1926-September 1929. They were named Ararat Monthly and Արարատ ամսայթերյօ" after the mountain that had become a symbol of Armenia and Armenians in the mid-nineteenth century.” Since the contents of these newsletters and their history have been explained in this volume’s essays by Jack Apramian and Isabel Kaprielian-Churchill, I will only give a brief sketch here and fill in some gaps.

4 Attentive readers will notice that some issues of the Armenian edition were called Արարատ ամսագիր. 5Հայկ Դեմոյան, compiler, Հայկական ազգային խորհրդանշաններ. զինանշաններ, դրոշներ, պարգններ (Yerevan: hbղ. հրատ., 2012), 190-217. Publishers started naming periodicals after the mountain in 1840 (for example, Արշալոյս արարատնան and Մասեաց աղաւնի), during the nineteenth century, at least ten periodicals were given names that alluded to it.

XV

Apramian called the Avarats the “brainchild” of the Boys’ Armenian teacher and older-brother figure, Aris Alexanian (1901-1961). He was the newsletters’ main driving force, he, in turn, being driven by feelings of love and responsibility for the children under his care. Initially created to give the Boys a place to practice their written English, to disseminate news from their farm home, and to keep them connected with each other after they left Georgetown, the English Ararat was soon given an Armenian-language sibling with slightly different goals: to help the Boys hold onto Armenian identity and to share news between the major communities of Armenians in Ontario.

The newsletters were international publications, with readers in more than 30 countries at peak circulation. They spread across the globe through a network that reached almost every continent and both coasts of Canada, from British Columbia to Halifax and Bolivia, Paris to Ethiopia and China. This was made possible by the encouragement that readers received to increase the newsletters’ reach; they shared their copies, told others to sign up for their own, and gave subscriptions as gifts. Gifted subscriptions were acknowledged publicly, with the names of the donor and recipient listed, as well as the cities and countries they lived in. From these lists, we get an appreciation for the nodes of global Armenian life in the 1920s, including such unexpected places as North Carolina, Romania, and Cuba.

The Ararats had multiple target audiences. From reading even a few issues we see that there was immense variety in the kinds of pieces they contained, including artwork, fiction, and non- fiction. The fictional pieces were diverse, representing genres like moral stories,° wonder-tales,’ and legends. Two examples of speculative fiction stand out for their uniqueness.” Many of the fictional pieces were published in the language in which they were written, while others were marked “translated from Armenian” or “թարգմանեց Անգլիերէնէ.” The non-fiction pieces included editorials, letters, and news from the farm home and from Armenian communities in Ontario and British Columbia. More difficult to categorize were the stories set during and immediately after the genocide. These were accounts of victimhood, vengeance, and heroism. Which were fictional and which were true? To what degree did their authors combine their own truths with truths heard from other survivors?’ The immense variety in the kinds of pieces published, as well as statements made in certain editorials, show that the Ararats were designed to interest a broad range of readers.

Thinking carefully about the newsletters’ content brings up the thorny issue of authorship: to what extent did the text published above a Boy’s name reflect his own words and ideas? It seems that there is no clear answer, and there are a few ideas that critical readers should keep in mind.

* Readers can turn to page 8 for an example in English and 116 for one in Armenian.

7 Such as those about a family of princesses (268-270) and a magical key (381—382, 407—408).

8 Such as translations of a Robin Hood story (198-199) and the legend of the Welsh dog Gelert (674-675). 9 There is a translation featuring time travellers (577-578) and an original composition set in a future Canada and Armenia (498—499).

1 Consider the stories about Mardig of Van (418—420, 432-434, and 447-450), Haigaz of Sivas / Sebastia (654-657), and the 1920-1921 siege of Aintab (348-350 and 376-378).

XV1

To begin with, authors often have editors. In 1926, the Ararats’ editorial board was comprised of about six Boys working under Alexanian’s leadership. As the older Boys were sent to work on other farms, and especially once their teacher took over the project as a personal endeavour and moved it to Hamilton in summer 1927, Alexanian became the only person overseeing the newsletter’s content.'! To what extent did these various editors, and Alexanian in particular, shape the kinds of submissions accepted for printing? Did the editors have a heavy hand or a light touch?

The English Ararat reads more like something written by young boys than the Armenian. Its simple prose, short accounts, and imperfect English are what we would expect from children. The Armenian edition was written much more formally, with far more complex vocabulary, grammar, and syntax. It also dealt with more serious issues, like the importance of devoting oneself to Armenia and resisting cultural assimilation.

There’s no doubt that Alexanian had a heavy hand when it came to the Boys’ Armenian language, which comes through as surprisingly expert. Most of the pieces have the same authorial voice; there is rarely a sense of difference between one writer and another. This suggests heavy editing. Given that these very same issues publicized that some boys had forgotten to read and speak Armenian within a few years of leaving Georgetown, and given that others had entered their orphanages with little or no knowledge of Armenian, it’s impossible to imagine that so many of their peers were writing at such a high level.'? Alexanian’s intervention with regard to language raises the question of what kind of editor he was when it came to the Boys’ ideas.

What does one do with an 800-page tome like this one? That depends on the reader’s preference. One could start at the very beginning and read all the way through, seeing how the Ararats and their concerns changed over four years. One could open a page at random and read a couple of issues, dropping themselves into a point in time a hundred years ago. Or one could take a small passage and think on their own or with others about how it relates to the present and what it reveals. Does it remind you of when you were small? Or raising children? Or having Armenian debates? Was the past similar to the present, or was it different? And what does that say about how much things have changed over the last century—or how little?

Daniel Ohantan is a PhD candidate in Ottoman-Armenian history at the University of California, Los Angeles (UCLA), and the Corning Centre’s director of research. Born in Toronto, he has been researching the early history of Armenians in Ontario since 2011.

1! For correspondence between the United Church of Canada and the Armenian Ararat after the move, see files 30, 32, and 34, accession 1983.052C, BESS Fonds, UCC Archives; and file 19, box 61, accession 1982.200C, GCC Collection, UCC Archives.

” For scattered bits of evidence that, taken together, paint a compelling picture, see pages 396, 594, 629, 657, 717-720, and 722. One salient case is Aram Boyadjian’s letter to Alexanian (pages 722-723), in which he reports, using impossibly fluent Armenian, that he has forgotten some of the letters of the alphabet. To understand how some Boys could have forgotten the language so quickly, readers should look at the map on page lxxvi, which includes the main villages and hamlets where Boys were sent to work. Many went months and years with no Armenian interlocutors but themselves. Experts call the phenomenon of forgetting a language—even a dominant one—through lack of practice language attrition.

xvii

XVIli

Ճորճթաունի հայորդիները եւ

իրենց պաշտօնաթերթերը Տանիէլ Օհանեան

1927 թուականն էր. օր մը պատանի Սահակ Գրիգորեանը կը տեսնէ իր իսկ բառերը՝ տպագրուած: Օսմանեան կայսրութենէն եկած այս ապագայ հողամշակը իր ձեռքերուն մէջ բռնած էր նոր լոյս տեսած թիւը «Արարատ» ամսաթերթին, որուն հիմնումին ինքը եւ իր ընկեր- ները օժանդակած էին: Իր յօդուածին մէջ Սեւ ծովի ափերուն ծնած տասնչորսամեայ այս պատանին նկարագրած էր Նիակարայի ջրվէժին հրաշալիքը, որ նոր տեսած էր հայ բարեկամ- ներու խումբի մը հետ: Մի քանի շաբթուան ընթացքին իր յօդուածը պիտի հասնէր աշխարհով մէկ սփռուած ընթերցողներու՝ իր նոր որդեգրեալ երկիր Գանատայէն մինչեւ Եւրոպա, մինչեւ Մերձաւոր Արեւելք եւ անդին, եւ այն ատեն ընթերցողները պիտի գիտնային, թէ ինչպիսին էր իր եւ իրեն պէսերուն կեանքը հարաւային Օնթարիոյի հողամշակութեամբ զբաղող աւաններուն, գիւղերուն եւ գիւղակներուն մէջ':

Ձե՛ր ձեռքերուն մէջ գտնուող կամ Ձեր պաստառին պարզուած հատորը կը պարունակէ Սահակին եւ իրեն պէս հարիւրեակ մը այլ մանչերու պատմութիւնները. տղոց, որոնք 1920- ականներուն որոշ ժամանակ ապրած են Թորոնթոյի մերձակայ Ճորճթաունի որբանոց- ագարակատան մէջ: Մենք շատ ձեւեր ունինք գիտնալու, թէ այս տղաքը ինչպէ՛ս յայտնուած են հոն՝ իրենց ծննդավայրերէն հազարաւոր քիլոմեթրեր հեռու, եւ ինչպէ՛ս էր իրենց առօրեան երբ հասակ կ՛առնէին: Այդ ձեւերէն մէկը ժամանակագրական ընթացքին հետեւիլն է՝ հետքագծելով պատմութիւնը, որ մեզ կը տանի տասնիններորդ դարու կէսերէն մինչեւ Մեծ ճգնաժամի սկիզբ- ները 1930-ին: Ուրիշ ձեւ մըն է կարդալը այն պաշտօնաթերթերը, որոնք այս տղաքը հրատարա- կած են իրենց ուսուցիչին՝ Արիս Ալիքսանեանին հետ:

Ժամանակագրական ընթացքը`

«Գանատայի հայանպաստ ընկերութիւն»-ը (ԳՀԸ) եւ «Գանատայի միացեալ եկեղեցի»-ն Գանատայի դաշնակցային կառավարութենէն արտօնութիւն ապահոված էին, 1922-էն 1930 թուականներուն միջեւ, 110 ման, բերելու հարաւային Օնթարիօ, որպէս մարդասիրական նախաձեռնութիւն մը, որ նաեւ պիտի խթանէր Գանատայի գիւղաբնակ բնակչութեան թիւին աճը: Ահա, մէկ խօսքով, Ճորճթաունի հայորդիներուն -եւ Սահակին- պատմութեան նախա- պատմութիւնը: Մանրամասնութիւններուն ծանօթանալը, ինչպէս պիտի ընենք քիչ անդին, մեզի կու տայ պատկեր մը, որ շատ աւելի երանգաւոր է. պատկեր մը, որուն շնորհիւ կը տեսնենք ԳՀԸ- ին դիմագրաւած եւ մեծ մասամբ յաղթահարած մարտահրաւէրները:

Սահակին յօդուածը կարդալու համար տե՛ս այս գիրքին 467-րդ էջը:

Հ Այս հատուածը ամփոփում մըն է հետեւեալ յօդուածին՝ Daniel Ohanian, «Sympathy and Exclusion: The Migration of Child and Women Survivors of the Armenian Genocide from the Eastern Mediterranean to Canada, 1923-1930», «Genocide Studies International», 11-րդ տարի, Ne2 (2017), էջ 197-215: Շուտով մեր տրամադրութեան տակ պիտի ըլլայ նաեւ Զապէլ Գաբրիէլեան-Չրչիլին նոր գիրքը՝ «The Georgetown Boys: Genocide, Orphans, and Canadian Humanitarianism»:

XIX

Դար մը առաջ հայերը Գանատայի բնակչութեան 0,1%-էն ալ քիչ էին. 1914-ին 2 000-էն աւելի քիչ հայ բնակիչ կար եւ 1930-ին՝ 3 000-էն քիչ: Գանատացիներուն մեծամասնութիւնը, հետեւա- բար, հայերուն մասին իմացած էր ոչ թէ ուղղակի՝ անձնական ծանօթութիւններու բերումով, այլ երկրորդական աղբիւրներէ՝ սկսեալ 1800-ականներու կէսերէն: 1860-էն 1915-ի ընթացքին մօտաւորապէս 50 գանատացի գացած էին Օսմանեան կայսրութիւն միսիոնարական գործ կատարելու` դպրոցներ եւ դարմանատուներ հիմնելու եւ բողոքական-աւետարանական քրիս- տոնէութիւն քարոզելու: 1890-ականներու եւ 1909-ի հայերու կոտորածներուն ատեն այս միսիոնարները լուր ղրկած էին տեղի ունեցածին մասին իրենց հայրենի եկեղեցիներուն եւ լրագիրներուն: Այս ատեններն էր որ տարածուած էր կարծրատիպ մը, որ հանգանակութեան համար շա՛տ օգտակար պիտի ըլլար. հայերը Արեւելքի հալածուած, տանջուող-,չարչարուող, խեղճ քրիստոնեայ ժողովուրդ մըն էին, որ կարօտ էր Արեւմուտքի օգնութեան: Այս կարծրա- տիպը կրկին անգամ գործի դրուած Ep Եղեռնին ընթացքին եւ անորմէ ետք՝ մեծ արդիւնք տալով: Ոչ հայ գանատացիներ այնքան յուզուած էին, որ 1915-էն 1930-ի միջեւ 1 միլիոն գանատական տոլար (վերիվարոյ այսօրուան 17 միլիոն տոլարին համապատասխանող գումար) նուիրա- տուութիւն կատարած էին արտասահման գտնուող հայ գաղթականներու օգնելու համար`: (Ոչ ոք հաշուած է թէ հայե՛րը որքան նուիրաբերած են):

ԳՀԸ-ի Ճորճթաունի նախագիծը մաս կը կազմէր այս՝ միսիոնարներու եւ հանգանակութ- եան մասին պատմութեան, բայց նաեւ տարբեր էր անկէ: Կարեւոր տարբերութիւններէն մէկը այն էր որ այս նախագիծը յայտնաբերած էր, որ կոտտացող հայերու կարծրատիպը երկսայրի սուր մըն էր՝ մէկ կողմէն օգտակար, բայց միւս կողմէն ալ վնասակար:

ԳՀԸ-ն ստեղծուած էր 1916-ին հայ եւ ոչ հայ անհատներու պզտիկ խումբի մը կողմէ, որոնք կը փափաքէին Հայոց ցեղասպանութենէն փրկուածներու օգտին կատարուող հանգանակութ- եան արշաւները աւելի լաւ համակարգել: Տրուած ըլլալով որ հայերը ոչ միայն 1915-ին զանգուածային սպաննութեան եւ տեղահանութեան ենթարկուած էին, այլ մօտաւորապէս տասնհինգ տարի անկէ ետք ալ, կազմակերպութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք ալ գործունեայ մնացած էր: Մօտաւորապեէս կէս միլիոն հայեր գաղթական էին 1920-ական թուականներուն՝ տեղահանուած pl Եղեռնին ընթացքին եւ անոր բերումով, եւ թէ տնտեսական տագնապներու եւ նոր պատերազմներու հետեւանքով: Այս պատերազմներէն մէկը` Թրքական անկախութեան պատերազմը (1919-1923), մահ կը սպառնար այն որբերուն, որոնք ծուարած էին այսօրուան Թուրքիոյ տարածքին, ներառեալ մեր Սահակ Գրիգորեանին: 1922-ին ԳՀԸ-ն խուճապահար հեռագիրներ ստացած էր Կոստանդնուպոլսոյ որբանոցներէն: Պատասխանա- տուները կը հարցնէին՝ արդեօք գանատական կառավարութիւնը համաձա՞յն էր որպէս հրատապ միջոց յանձն առնելու որբանոցներու պատասխանատուութեան տակ եղող եւ Կոստանդնուպոլսէն արտահանուած մանուկները: Հարաւը գտնուող Զմիւռնիա քաղաքը հիմնայատակ կործանուած էր, ն Թրքական ազգայնական շարժումը կ՛արշաւէր դէպի օսման-

3 Կարդալու համար այն մասին, թէ հայեր որքան յոգնած-զզուած էին այս կարծրատիպէն տասնամեակին աւարտին, տե՛ս այս գիրքին 413-414-րդ էջերը, Լեւոն Պապաեանի 2 ապրիլ 1929 թուակիր նամակը Տանիէլ Նորմըն Մըքլաքլընին (file 34, accession 1983.052C, BESS Fonds, United Church of Canada Archives, npnijpo), ti: Mesrob Bagdasarian, «The Sunny Side of the Armenian People: Its Past and Present», Toronto, Armenian Union of Canada, 1930, E9 5-6:

XX

եան մայրաքաղաքը, ուր շունը տիրոջը չէր ճանչնար: Մարդ չէր կրնար ըսել ի՛նչ պիտի գար հոն ապրող քրիստոնեաներուն եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Դաշնակից ուժերուն հետ համագործակցած մարդոց գլխուն, երբ շարժման զինեալները Կոստանդնուպոլիս հաս- նէին: Այս պայմաններուն մէջ է որ ԳՀԸ-ն նոր բան մը կ՞րնէ. ան կապահովէ սահմանուած թիւ մը՝ քուոտա մը ներգաղթող մանչերու խումբի մը համար, որոնք Գանատա պիտի բերուէին եւ այդպիսով փրկուէին: Այս նախաձեռնութեան յաջողութիւնը ամբողջութեամբ կախեալ էր կազմակերպութեան կարողութենէն ներկայացնելու նախագիծ մը, որ կը բխէր երկու կողմերուն շահերէն՝ Գանատայի կառավարութեան (երկիրին հողամշակներուն թիւը մեծցնել) եւ կարեկցող գանատացիներուն ու գաղթականներուն (կեանք փրկել):

Այս նոր՝ ներգաղթի հետ կապուած հարցերու ենթահողին վրայ ԳՀԸ-ն յայտնաբերեց, որ տառապեալ հայու կարծրատիպը, որ դրամ հաւաքելու եւ յետոյ արտասահման ղրկելու համար այդքան օգտակար էր, կրնար նաեւ մեծ խոչընդոտի վերածուիլ: Այդ օրերուն դաշնակցային կառավարութեան Ներգաղթի եւ գաղութատիրութեան բաժանմունքը մշակութային առումով անհանդուրժողական էր: Այդ բաժանմունքին պաշտօնեաները դիւրին-դիւրին չհամոզուեցան որբերը Գանատա բերելու ծրագիրին. սկիզբը մերժեցին զայն: Նախօրօք Բաժանմունքը արդէն իրաւական պատնեէշներ դրած էր Ասիայէն եկողներուն (ներառեալ հայերուն, հնդիկներուն, չինացիներուն եւ այլոց), ինչպէս նաեւ աղքատներուն եւ գաղթականներուն Գանատա հաս- տատուելուն դիմաց: Իրարու միջեւ ծաւալուող իրենց քննարկումներուն մէջ ներգաղթի պատասխանատուները հայերը եւ ուրիշ «արեւելքցիներ» կը սեպէին մշակութապեէս կամ ի ծնէ եւ ի բնէ բրիտանացիներէն աւելի ստորադրեալ, ինչպէս նաեւ խարդախութիւն եւ խաբէութիւն ընելու միշտ պատրաստ: Այս պաշտօնեաները նաեւ կը մատնանշէին, եւ իրաւացիօրէն, որ Գանատայի մէջ հայ հողամշակներու թիւը մեծ չէր: Իրենց համար պարզ էր, որ այս ողորմելի վիճակին մէջ գտնուող ոչ բրիտանացի ոչ հողամշակներուն պէտք չէր արտօնել մտնել երկիրին սահմաններէն ներս:

Ի վերջոյ հաստատակամութիւնը եւ զիջելու իր պատրաստակամութիւնը յաղթանակով կը պսակեն ԳՀԸ-ին ճիգերը՝ յօգուտ Սահակին եւ իր ապագայ ընկերներուն: Որքան որ գիտենք, կազմակերպութիւնը իրաւունք ստացած էր Ճորճթաունի մէջ իր ագարակատուն-որբանոցը հիմնելու, որովհետեւ վարչապետ Մըքենզի Քինկը, որ նախապէս մերժած էր առաջարկը, անձամբ իր մտերիմ ընկերներէն, քաղաքական դաշնակիցներէ, տարբեր ձեւերով տասնեակ հազարաւոր քաղաքացիներու կարծիքը լսելէ ետք, միտքը փոխած էր: Միեւնոյն ատեն կազմա- կերպութիւնը ստիպուած եղած էր զիջումներ ընելու եւ իր սկիզբը ուզածէն շատ աւելի քիչին համաձայնելու: Իր ճամբով ներգաղթեալ տղոց սահմանեալ թիւը (քուոտան), որ կրցած էին ապահովել, 100 հոգի Ep 2%-ը այն 5 000-ի թիւին, որուն համար կազմակերպութիւնը պայ- քարած էր:

Ճորճթաունի հայորդիներու ագարակատունը հիմնուած էր որպէս 200 ակր (80 հեկտար) տարածութեամբ վարժարան-որբանոց՝ հետեւելով արհեստից վարժարաններու օրինակին: Առաջին աշակերտ-որբերու խումբը (մօտաւորապէս 10-12 տարեկաններ) հոն մուտք գործեց 1 յուլիս 1923-ին՝ այդ օրերուն Տէրութեան օրը, այժմ՝ Գանատայի օրը: Յաջորդող եօթը տարիները եղան wéh, մարտահրաւէրներու եւ յարմարելու տարիներ yk Ճորճթաունի հայորդիներուն, jet’ անոնց խնամքի պատասխանատուներուն համար` այցելութիւններու, հարցազրոյցներու,

XXi

համերգներու եւ դրամահաւաքներու կազմակերպում եւ այս անգամ աղջիկներ ու կիներ ալ ներառող քուոտաներու սահմանում: Այս աղջիկներուն եւ կիներուն՝ Ճորճթաունի հայուհի- ներուն փորձառութիւնները էապէս տարբեր էին Հայորդիներուն ապրածներէն. Հայուհիները բոլորը որբանոցներէ չէին գար, իրենց միջին տարիքը մօտաւորապէս 18 տարեկան էր (ի տարբերութիւն մանչերուն, որոնց միջին տարիքը 12 տարեկան էր) եւ Հայուհիներուն մեծ մասը ագարակատան մէջ չէր ապրեր եւ հոն չէր կրթուիր: Հողամշակ դառնալու փոխարէն անոնք քաղաքային տուներու մէջ սպասուհի կ՛ըլլային եւ մասնակցութիւն չէին ունենար այս հատորին մէջ հրատարակուած պաշտօնաթերթերուն թիւերուն:

1928-ի յունուարին ԳՀԸ-ն Ճորճթաունի նախագիծը կը փոխանցէ «Գանատայի միացեալ եկեղեցի»-ին: Յաջորդող տարիներուն ընթացքին Հայորդիները 18 տարեկան դառնալով այլեւս անկախ կը դառնան Եկեղեցիէն եւ Ներգաղթի բաժանմունքին իրենց պարտադրած իրաւական սահմանափակումներէն: ԳՀԸ-ն իր դռները կը գոցէ 1930-ի նոյեմբերին, եւ, տնտեսական մեծ ճգնաժամին bpp արձագանգ, դաշնակցային կառավարութիւնը արմատապէս կը նուազեցնէ թիւը նոր ներգաղթեալներուն, որոնց կ՛արտօնէր երկիր մուտք գործել: Ըստ մեր տեղեկութիւն- ներուն՝ Ճորճթաունի վերջին հայորդին՝ Գասպար (Կաս) Կարապետեանը կը մահանայ 2006-ին, իսկ Ճորճթաունի վերջին երկու հայուհիները՝ Ազնիւ (Լոռնա) Քէմպրըլ-Մըրսըն եւ Արմենուհի Արմինէ Գավուքնեան-Թռնամեանը, կը մեռնին 2011-ին:

«Արարատ» պաշտօնաթերթերը

Հատորը, որ Դուք հիմա կը կարդաք, ի մի կը բերէ Հայորդիներուն եւ հայերէնի իրենց ուսուցիչին հրատարակած պաշտօնաթերթերուն բոլոր յայտնի թիւերը. հանրագումար 45 թիւ՝ 15 անգլերէն եւ 30 արեւմտահայերէն, յունուար 1926-էն սեպտեմբեր 1929 թուակիր: Պաշտօնա- թերթերը կը կոչուէին «Ararat Monthly» եւ «Արարատ ամսաթերթ»՝, անունովը այն լեռան, որ տասնիններորդ դարու կէսերէն ի վեր Հայաստանի եւ հայութեան խորհրդանիշն էր`: Տրուած ըլլալով որ այս պաշտօնաթերթերուն բովանդակութիւնը եւ պատմութիւնը բացատրուած է Յակոբ Աբրահամեանի եւ Զապէլ Գաբրիէլեան-Չրչիլի՝ այս հատորին մէջ ներառուած յօդուած- ներուն մէջ, պիտի բաւարարուիմ արագ ուրուագիծ մը տալով եւ որոշ բացեր լրացնելով:

Աբրահամեանը «Արարատ»-ները կը սեպէ Հայորդիներուն հայերէնի ուսուցիչ եւ մեծ եղբօր կերպար Արիս Ալիքսանեանին (1901-1961) «միտքի արգասիք»-ը: Ալիքսանեանը պաշտօնա- թերթերուն գլխաւոր մղիչ ուժն էր. ինքն ալ իր հերթին մղուած էր իր խնամքին տակ յայտնուած մանուկներուն հանդէպ սիրոյ ն: պատասխանատուութեան զգացումներէն: Սկիզբը ան «Արարատ»-ը ստեղծած էր տղոց տալու համար տեղ մը, ուր կրնային կատարել անգլերէնով շարադրելու իրենց փորձերը, լուրեր կրնային տալ իրենց ագարակատան մասին եւ կապի մէջ մնալ իրարու հետ Ճորճթաունէն մեկնելէ ետք: Բայց անգլերէն «Արարատ»-ը շուտով պիտի

4 Ուշադիր ընթերցողը պիտի նկատէ, որ հայերէն թիւերէն մի քանիի ճակատին «Արարատ ամսագիր» գրուած է:

5 Հայկ Դեմոյան (կազմող), «Հայկական ազգային խորհրդանշաններ. զինանշաններ, դրոշներ, պարգն- ներ», Երեւան, հեղ. հրատ., 2012, էջ 190-217: Հրատարակիչները սկսած են իրենց պարբերականները Արարատ լեռան անունով կոչել 1840-ին (օրինակ՝ «Արշալոյս արարատեան» կամ «Մասեաց աղաւնի»). տասնիններորդ դարուն Արարատին կապուած անունով առնուազն տասը հանդէս կար:

XX11

օժտուէր հայալեզու երկուորեակով մը, որ քիչ մը տարբեր նպատակներ կը հետապնդեէր՝ տղոց իրենց հայկական ինքնութեան կառչելուն օգնելու եւ Օնթարիոյի հայոց գլխաւոր համայնք- ներուն միջեւ լուրեր փոխանակելու նպատակները:

Պաշտօնաթերթերը համաշխարհային սփռում ունեցող հրատարակութիւններ էին, որոնք իրենց փառքի օրերուն աւելի քան 30 երկիրի մէջ ընթերցող ունէին: Անոնք ամբողջ աշխարհին կը հասնէին շնորհիւ ցրուումի ցանցի մը, որ կ՛ընդգրկէր գրեթէ բոլոր ցամաքամասերը, Գանատայի զոյգ ափերը՝ Պրիթիշ Գոլոմպիայէն Հալիֆաքս եւ Պոլիվիա, Փարիզէն Եթովպիա եւ Չինաստան: Ասիկա կարելի եղած էր շնորհիւ այն խրախուսանքին, որ ընթերցողները կը ստանային պաշտօնաթերթերուն մատչելիութիւնը մեծցնելու համար. անոնք իրենց օրինակը ձեռքէ-ձեռք կ՛անցընէին, ուրիշներուն ալ կ՛րսէին որ անոնք ալ բաժանորդագրուէին եւ բաժա- նորդագրութիւն կը նուիրէին: Նուիրուած բաժանորդագրութիւններուն մասին պաշտօնաթերթ- երուն մէջ կը գրուէր. նուիրողին ու նուէրը ստացող բաժանորդին անունները կը հրապա- րակուէին, ինչպէս նաեւ անոնց բնակած քաղաքները եւ երկիրները: Այս ցանկերէն մենք տպաւորութիւն կը կազմենք 1920-ականներու աշխարհասփիւռ հայկական կեանքին հանգոյց- ներուն մասին, ներառեալ անսպասելի վայրերու, օրինակ` Նորթ Քարոլայնայի (ԱՄՆ), Ռումանիոյ եւ Քուպայի:

«Արարատ»-ները թիրախային բազմաթիւ լսարաններու ուղղուած էին: Նոյնիսկ մի քանի թիւ կարդալով կը տեսնենք, որ անոնց բովանդակութիւնը շատ այլազան F կան գծագրութիւններ, գեղարուեստական եւ ոչ գեղարուեստական գրութիւններ: Գեղարուեստ- ական գրութիւններն ալ բազմազան են եւ կընդգրկեն բազմաթիւ սեռեր՝ բարոյախրատական պատմութիւններ, հրաշալիք-հեքիաթներ՝ եւ առասպելներծ: Երկու ենթադրական գրութիւն կ՛'առանձնանան իրենց եզակիութեամբ՞: Երեւակայական գրութիւններէն շատերը կը հրապա- րակուէին այն լեզուով, որ գրուած էին, ոմանք ալ կը կրէին «translated from Armenian» կամ «թարգմանեց Անգլիերէնէ» նշումները: Ոչ գեղարուեստական գրութիւններու շարքին էին խմբա- գրականները, նամակները, ագարակատան ու Օնթարիոյի ե: Պրիթիշ Գոլոմպիայի հայ համայնքներէն լուրերը: Մեծ եղեռնին ընթացքին եւ անկէ անմիջապէսյետոյի մէջ տեղակայուած պատմութիւնները դասակարգելը աւելի դժուար է. այս գրութիւնները զոհ ըլլալու, վրէժի եւ հերոսութեան պատմութիւններ էին: Որո՞նք իրական էին եւ որո՞նք տղոց երեւակայութեան արդիւնքն էին: Անոնց հեղինակները որքանո՞վ իրենց ճշմարտութիւնները կը միացնէին այլ վերապրողներէ իրենց լսած ճշմարտութիւններուն'": Հրատարակուած նիւթերու լայն այլազան-

ծ Ընթերցողը կրնայ նմանօրինակ գրութիւններ կարդալ օրինակ էջ 8՝ անգլերէնով եւ էջ 116՝ հայերէնով:

7 Օրինակ՝ իշխանուհիներու ընտանիքի մը մասին (էջ 268-270) եւ կախարդական բանալիի մը մասին (էջ 381-382, 407-408) պատմութիւնները:

ծ Օրինակ՝ Րօպին Հուտեան պատմութիւն մը (էջ 198-199) եւ Ճէլըրթ անունով կալլէսցի շան մը պատմու- թիւնը (էջ 674-675), երկուքը թարգմանուած անգլերէնէ:

° Խօupը ժամանակի մէջ ճամբորդողներու մասին պատմութեան մը թարգմանութեան մասին է (էջ 577- 578) Ge ապագայի Գանատայի ու ապագայի Հայաստանի մը մէջ տեղադրուած հեղինակային յօրին- ուածքի մը (էջ 498-499):

0 Տե՛ս օրինակ Վանեցի Մարտիկին (էջ 418-420, 432-434 եւ 447-450), Սեբաստացի Հայկազին (էջ 654- 657) եւ Այնթապի 1920-1921-ի պաշարման մասին գրութիւնները (էջ 348-350 եւ 376-378):

XXill

ութիւնը, ինչպէս նաեւ որոշ խմբագրականներ ցոյց կու տան, որ «Արարատ»-ները ընթերցող- ներու լա՛յն շրջանակի մը հետաքրքրութիւնները գոհացնելու մտադրութեամբ կը ձեւաւորուէին:

Պաշտօնաթերթերուն բովանդակութեան ուշադիր զննումը առաջ կը բերէ «ո՞վ է հեղինակը» փշոտ հարցը. Հայորդիի մը ստորագրութիւնը կրող յօդուածը որքանո՞վ իր բառերով գրուած էր եւ իր միտքերը կ՛արտայայտէր: Կարծես թէ յստակ պատասխան մը չկայ. եւ մի քանի միտք կայ, որոնք քննական ակնոցով կարդացող ընթերցողը պէտք է ի մտի ունենայ:

Նախ եւ առաջ՝ հեղինակները յաճախ խմբագիր կ՛ունենան: 1926-ին «Արարատ»-ներուն խմբագրական կազմը բաղկացած էր շուրջ վեց Հայորդիներէ, որոնք կաշխատէին Ալիքսանեանի ղեկավարութեան տակ: Երբ տարիքով աւելի մեծ Հայորդիները կը ղրկուին այլ ագարակներ աշխատելու, եւ մանաւանդ երբ իրենց ուսուցիչը իր ձեռքը կ'առնէ այս նախագիծը որպէս իր անձնական նախաձեռնութիւնը եւ զայն կը տեղափոխէ Համիլթըն 1927-ի ամառը, Ալիքսանեանը կը դառնայ պաշտօնաթերթին բովանդակութիւնը վերահսկող միակ անձը՝': Այս տարբեր խմբագիրները եւ յատկապէս Ալիքսանեանը ի՞նչ աստիճանի կը ձեւէին տպագրութեան համար ընդունուած նիւթերը: Խմբագիրները ծանր թա՞թ ունէին թէ՞ թեթեւ ձեռք:

Անգլերէն «Արարատ»-ը աւելի կը նմանի պատանիներու կողմէ գրուած թերթի, քան հայերէնը: Անգլերէն «Արարատ»-ին պարզ արձակ շարադրանքը, կարճ պատումները եւ թերի անգլերէնը կը համապատասխանեն մանուկներու գրիչէն մեր ակնկալածին: Հայերէն հրատա- րակութիւնը շատ աւելի պաշտօնական լեզուով գրուած է, շատ աւելի ճոխ բառապաշարով, շատ աւելի բարդ քերականութեամբ եւ շարադասութեամբ: Անոր նիւթերն ալ աւելի լուրջ էին, օրինակ՝ Հայաստանին նուիրուելու կարեւորութիւնը կամ մշակութային ձուլումին դէմը առնելը:

Կասկաձէ վեր է, որ Հայորդիներուն հայերէնին երբ կու գար հարցը, Ալիքսանեանը խիստ ձեռքով կը խմբագրէր տղոց լեզուն, որուն հետեւանքով զարմանալիօրէն պերճ եւ ճարտար կերեւի ան: Հրապարակուած գրութիւններուն մեծ մասը հեղինակային նոյն ձայնը ունին. մէկ գրողէն միւսին միջե: տարբերութեան զգացողութիւն շատ հազուադէպ կայ: Ասիկա ենթադրել կու տայ, որ լուրջ ու խիստ խմբագրում տեղի կունենար: Նկատի ունենալով որ ճիշդ այս նիւթ- երուն մէջ հրապարակուած էր, որ Ճորճթաունէն մեկնելէ մի քանի տարի ետք տղոցմէ ոմանք մոռցած կ՛ըլլային հայերէն խօսիլ-կարդալը եւ տրուած ըլլալով որ տղոցմէ ոմանք ալ որբանոց մտնելու պահուն շատ քիչ գիտէին կամ բացարձակապէս չէին գիտեր հայերէն, անկարելի է երեւակայել, որ ագարակատան իրենց միւս ընկերները այսքան բարձր մակարդակի հայերէն գրել կարենային "2: Եւ լեզուի վերաբերեալ Ալիքսանեանի միջամտութեան հարցը կը բարձրացնէ իր՝ Հայորդիներուն գաղափարներուն պարագային ինչպիսի խմբագիր մը ըլլալուն հարցը:

1 «Գանատայի միացեալ եկեղեցի»-ին եւ հայերէն «Արարատ»-ին միջեւ նամակագրութեան համար տե՛ս file 30, 32 tii 34, accession 1983.052C, BESS Fonds, UCC Archives, ինչպէս նաեւ file 19, box 61, accession 1982.200C, GCC Collection, UCC Archives:

2 Տարտղնուած ապացուցային պատառիկներու համար, որոնք ի մի բերուելով ծանրակշիռ պատկեր մը կը կազմեն, տե՛ս էջ 396, 594, 629, 657, 717-720, եւ 722: Ուշագրաւ է մանաւանդ Արամ Պօյաճեանի նամակը Ալիքսանեանին (էջ 722-723), որուն մէջ անհաւատալիօրէն սահուն հայերէնով կը պատվէ, թէ մոռցած է հայերէն այբուբենի գիրերէն ոմանք: Հասկնալու համար, թէ Հայորդիներէն ոմանք ինչպէ՛ս կրնային այդքան արագ մոռնալ հայերէնը, ընթերցողները պէտք է նային էջ Ixxvi-h վրայի քարտէսին, որուն վրայ նշուած են գլխաւոր գիւղերը եւ գիւղակները, ուր տղաքը աշխատելու կը ղրկուէին: Տղոցմէ

XXIV

Ի՞նչ ընել, ինչպէ՞ս վարուիլ ասոր պէս 800 էջնոց գիրքի մը հետ: Կախեալ է ընթերցողին նախընտրութիւններէն: Կարելի է սկսիլ սկիզբէն եւ կարդալ մինչեւ վերջ` տեսնելով, թէ «Արարատ»-ները եւ անոնց մտահոգութեան առարկաները ի՛նչ փոփոխութիւններ կրած են չորս տարուան ընթացքին: Կարելի է պատահական էջ մը բանալ եւ մի քանի թիւ կարդալ՝ ինքզինքը նետելով ժամանակային պահու մը մէջ, որ հարիւր տարի առաջ է: Կամ ալ կարելի է պզտիկ հատուած մը առնել եւ առանձին կամ ուրիշներու հետ մտմտալ, թէ ինչպէ՛ս ան կ՛առնչուի ներ- կային եւ ինչեր կը բացայայտէ: Կը յիշեցնէ՞ Ձեզի Ձեր մանուկ հասակը, կամ պզտիկ մեծցնելու հետ կապուած բաներ, կամ հայութեան վերաբերող զրոյցներ ու վէճեր: Անցեալը նմա՞ն է ներ- կային, թէ՞ տարբե՞ր է: Ի՞նչ կը ցուցանէ այն մասին, թէ որքան շատ բան փոխուած է վերջին մէկ դարուն ընթացքին, կամ որքան քիչ բան:

(Թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի)

Տանիէլ Օհանեանը արեւմտահայոց պատմութեան գծով դոկտորականի թեկնածու է Քալիֆորնիայի համալսարան, Լոս Անճելեսէն (UCLA) ներս: Ծնած է Թորոնթօ: Տասնամեակէ մը ի վեր կ ուսում- նասիրէ Օնթարիոյի հայութեան վաղ շրջանի պատմությիւնը ե կր վարէ Քորնինկ կեդրոնին Հետա- զօտութիւններու տնօրէնի պաշտօնը:

շատերը ամիսներ, երբեմն տարիներ կ՛անցընէին միայն իրենք իրենց հետ հայերէն «խօսելով»: Մասնա- գէտները չգործածելու բերումով լեզու մը, անգամ տիրական լեզուն մոռնալու երեւոյթը կը կոչեն լեզուա- տիրապետումի նուազում:

XXV

XXV1

Ararat Monthly: The Only Armenian Publication in

British North America! Jack Apramian

Although at times criticized by some Canadians, ethnic publications have always played a significant and colourful role in the development of Canadian society by sustaining the cultural ethos of its people and adding variety and spice to Canadian life and culture. Perhaps the main criticism has been the sometime perpetuation of Old World politics and antagonisms which often divide people into conflicting groups, weakening their efforts in the promotion of their own cultural heritage and hindering their smooth integration into Canadian society.

No such adverse criticism could be made about Ararat Monthly, the little publication of the ninety Armenian orphan boys who had been brought to Canada during the years 1923-27. The story of its beginnings, its life during three years of publication,” its struggles with church bureaucracy officials and its fight to defend itself against two branches of the federal government is an intriguing sidelight of Canadian history.

The brain-child of A. L. Alexanian, assistant superintendent of the Armenian Boys Farm Home in Georgetown, Ontario, [it] began publication in January 1926. Its contributors and co- workers were a number of the Armenian boys on the farm between the ages of eleven and fourteen, who did most of the writing, printing, collating and mailing to an eventual subscription list of two thousand, scattered in thirty-four countries. The little paper was a challenge for the boys, and at the same time informed both the Canadian and Armenian public of the operation of the only colony of young Armenians in Canada.

It was a very small publication as magazines go, fourteen to sixteen pages in length (8% x 11 inches), printed in two columns. Its front cover boasted the monuments of the Armenian dream, the twin peaks of Mt. Ararat and Mt. Aragatz, with the sun blithely smiling between the peaks and a valley river flowing over the fertile plains of Ararat. BJ

Of humble mien but slightly tongue-in-cheek boastfulness, Ararat became a unique means of self-expression for the boys, a vehicle to inform the many friends of the Georgetown Boys Farm Home of the happenings on the farm and the activities of the boys. It was also a very effective medium for acquiring greater skills in both Armenian and English, since much of the boys’ writings were English translations from Armenian texts. As an auxiliary to formal instruction, writing for the Ararat helped the boys immensely in their use of English words, phrases and

All footnotes are by the compilers of this volume.

! First published in Polyphony: The Bulletin of the Multicultural History Society of Ontario 4, no. 1 (1982): 58-63. Republished here with the permission of the MHSO.

2 The English-language Ararat was active from January 1926 through June 1927 and the Armenian-language Ararat was active from May 1926 through at least September 1929.

3 Apramian seems to have made a mistake here. Aragatz is an entirely separate mountain from Ararat.

XXVil

sentence structure: but it also gave them a sense of pride and accomplishment in doing a project of their very own. Many of the boys’ articles for the Ararat were reports on the day to day routine on the farm; reports that are now of historical significance in piecing together details of “the noble experiment” in Canadian immigration.

Whatever success Ararat was to enjoy during its three years was due to two Armenians, well- known at the time. As editor and founder, A. L. Alexanian had the duties of selecting and editing submissions, giving specific assignments for short articles or stories, arranging layout, typing, promoting subscriptions and looking after the business side of the operation. Most of these tasks were completed as extra-curricular duties. The financing and the basic policy decision-making were the self-imposed duties of L. Babayan, a wealthy Toronto rug merchant who was also on the home and farm committee of the Armenian Relief Association of Canada. He was a most generous supporter of Ararat, making many personal donations for the purchase of equipment: $260 for a duplicating machine, $160 for an Armenian typewriter, $277.50 for a new Gestetner machine, donating prizes for a subscription contest and small monthly subsidies when subscriptions of $1.00 per year were not sufficient to cover all expenses. Also assisting the original venture were the local office of the Remington Company, which donated several used typewriters, and Coated Papers of Georgetown with a gift of large quantities of paper stock.

Thus with the help of generous well-wishers, the paper was established, and a dozen Armenian lads found a new interest in their young lives. Their English translations, their choice of articles and their simple, concise vocabulary illustrated certain Armenian cultural subtleties— abiding interest in the land of their ancestors (the land of the Urartus with their symbol Mt. Ararat), their Christian heritage to which they clung despite centuries of oppression, their compassion for the needs and sufferings of others, their desire to help the more unfortunate, the punishment of evil and the rewarding of good, their prevailing interest in all the happenings on the farm as well as global concerns—all these are expressed directly or indirectly throughout the pages of the Ararat. To the displaced orphans of Georgetown and to the Canadian and Armenian subscribers to Ararat, the fifteen issues of the [English-language] paper served not only as a newsletter but also as a mirror of the Armenian soul.

True to the guidelines approved by the Immigration Department, the Canadianization of the boys was begun in 1925 by sending the older ones to work on other farms. By the summer of 1927, there were only about twenty boys left on the Georgetown farm. Mr. Alexanian could barely continue publication of the magazine. In his editorial of May-June 1927, he wrote:

Goodbye to the friends of Ararat. This is the last number of this little magazine which was printed by the Armenian Boys in care of the Armenian Relief Association of Canada. As all the older boys who used to write the articles for the paper are now placed on farms, and only a few of the smaller boys remain, it is hardly possible to carry on the work of publishing this magazine. Ararat has a great many Armenian readers who will find the “Armenian Ararat” very interesting, and which will be published by Mr. Alexanian, but will no longer represent the Armenian Relief Association of Canada.

XXVIil

True to this editorial, in Hamilton some months later, Mr. Alexanian began the publication of the Armenian Ararat, playing a significant role in the lives of the Georgetown boys once again, but also creating great difficulties for the publisher with the leading Protestant church in Canada, as well as two federal government departments.

Whereas the issues of the English Ararat had reflected the policies of the Armenian Relief Association of Canada, the Armenian Ararat espoused the aspirations of the Canadian Armenian communities—and specifically, that the ninety boys should not lose their mother tongue, nor forget their ancient culture, nor should they all necessarily become, or remain, farm hands to be lost in the Ontario hinterland. This policy was supported by the Armenian General Benevolent Union, which wrote in October 1926:

We trust you with the task of taking all necessary measures in order that the boys do not lose the links which tie them to their people, and do not be dispersed and lost for their community. ... After the unprecedented calamity which struck our people during the years 1915-1922, after the loss of nearly half of our population, we could not afford that these boys be lost for their community.

The thrust of its argument was indicated in an excerpt from the May-June issue of 1928: From letters sent to us we understand that some of our Armenian orphan youth are already forgetting their Armenian language—especially, those boys who left the Georgetown Home early, and without their wishes were placed on farms. Among the letters, some unable to correspond with their relatives in other lands, have sent their correspondence to the offices of Ararat for translation. Four young Armenians were helped by this service. We shall suggest that all our Armenian youth put aside daily, one short period at their disposal for reading and writing in the Armenian language. With this end in view, we have already emphasized the usefulness of the little magazine we send to them, free, every month.

To officials of the Board of Evangelism and Social Service of the United Church of Canada, who had by now taken over the work and the obligations of the Armenian Relief Association of Canada, this editorial was seen as a presumptuous challenge to government policy. On July 20, 1928 they sent strong letters of protest to A. L. Joliffe of the Canadian Immigration Branch, accusing both A. L. Alexanian and L. Babayan of interference, and emphasizing the undesirable influence of the Ararat magazine on the youthful Georgetown boys."! Two excerpts translated from Armenian were submitted as proof of their charges:

(from the March 1928 issue)

This paper is an independent periodical whose co-workers are young orphans scattered in various locations far away from other Armenians. Our aim is not to publish pieces of literary merit or classical literature, but to provide an open forum for our scattered remnants ... for them to be interested in the Armenian language, to be able to write in the same language and to live with Armenian aspirations.

4 These letters are in file 89616 (“Armenian Relief Fund”), volume 215, record group 76, Department of Employment and Immigration Fonds, Library and Archives Canada, Ottawa.

XXIX

(from the April 1928 issue)

We desire that our orphans stay on as sons of the land, that they love the land and cultivate it. Farming is a most blessed and honourable occupation. But it is logical that those among our brothers who have individual gifts to advance and elevate themselves should not give way blindly to misleading circumstances. Use a little patience, will- power and mature judgement—take advantage of opportunities.

Having included the above translation from Ararat, the letter of protest from the church offices ended with this astounding paragraph:

I would take the liberty of making two suggestions: 1) That the Immigration Department make a strong representation to the proper authorities to have the Ararat suppressed. 2) That a pointed letter from the Immigration Department be sent to A. L. Alexanian of Hamilton, Editor of the Ararat, calling attention to the severeness of his position.

The finish to this inglorious affair was written on February 22, 1929 by F. C. Blair, new deputy minister of immigration, and addressed to L. J. Caboury, deputy postmaster general of Canada. It reads as follows:

I’m afraid there is very little can be found in the copies of Ararat that make translation worthwhile. ... In looking them over, I find that while the articles are written with the evident purpose of bringing the Armenian boys in Canada under the influence and control of certain influential Armenians in the country, the statements made against the organization which brought the Armenian boys into Canada with our consent are not in themselves at all harmful. ... I think perhaps the best thing to do is to let the matter drop until some further evidence of a more damaging character is secured.

Neither the Immigration nor the Post Office Departments made any further attempts to “suppress” the journal. Ararat continued publication for a few more months, after which, with diminishing interest on the part of the boys themselves and increasing business obligations for the paper’s founder and publisher, the Ararat died a natural death, thus closing a colourful episode in the annals of ethnic journalism, and with it, an interesting vignette in Canadian social history. The fifteen issues of the English Ararat fortuitously preserved for posterity by H. Groh of Dominion Experimental Farms, Ottawa, and a like number"! of the Armenian Ararat were the sum total of the Armenian journalistic effort until many years later, when the Armenian Holy Trinity Church of Toronto was built, and the monthly publication Nor Serount (New Generation) became the official organ of the church and community.

Jack Apramian was a Georgetown Boy as well as the group’s historian. Born in Aksehir in 1915, he arrived in Canada in 1923. After his training at the Armenian Boys’ Farm Home, he worked on farms for several years and joined Alexanian’s Oriental Rug Company in 1937. He enlisted in the Second World War but did not see service, married Araxie Charkoyan, and had a daughter and son. He owned Gemini Rug Dyers and Gemini Carpets in the 1960s and 1970s, reconnected with his mother in Soviet Armenta in 1962, and died in Hamilton in 1988.

Tn fact, at least 30 issues of the Armenian Ararat were published.

XXX

«Արարատ» ամսաթերթը՝ Բրիտանական Հիւսիսային Ամերիկայի հայկական միակ հրատարակութիւնը' Յակոբ Աբրահամեան

Հակառակ անոր որ որոշ գանատացիներ երբեմն քննադատած են զանոնք, Գանատայի եկուոր փոքրամասնութիւններուն հրատարակութիւնները միշտ ալ նշանակալից ու գունաւորող դեր խաղացած են գանատական հասարակութեան զարգացման մէջ` պահպանելով տուեալ փոքրամասնութեան մշակութային բարքերը եւ բազմազանութիւն եւ համ ու հոտ աւելցնելով Գանատայի կեանքին ու մշակոյթին: Թերեւս գլխաւոր քննադատութիւնը այն եղած է, որ Հին աշխարհի քաղաքական հաշիւները եւ հակառակութիւնները երբեմն վառ կը պահուէին, իսկ վերջիններս յաճախ մարդիկը կը բաժնէին իրարաբախ խումբերու՝ տկարացնելով իրենց սեփական մշակութային ժառանգութիւնը յառաջմղելու անոնց ճիգերը եւ խոչընդոտելով գանատական հասարակութեան մէջ անոնց հեզասահ համարկումին:

Այսպիսի բացասական քննադատութիւն կարելի չէ արտայայտել «Արարատ» ամսաթերթին՝ 1923-1927 թուականներուն Գանատա բերուած իննսուն հայ որբ մանչուկներու պզտիկ հրատա- րակութեան մասին: Ամսաթերթին սկզբնաւորումին, հրատարակութեան երեք տարիներուն, եկեղեցական դիւանակալական պաշտօնեաներուն դէմ անոր կռիւներուն եւ դաշնակցային կառավարութեան բազմաթիւ ճիւղերուն ընդդէմ ինքնապաշտպանական պայքարին պատմու- թիւնը Գանատայի պատմութեան հետաքրքրաշարժ մէկ էջն է:

Ճորճթաունի (Օնթարիօ) Հայորդիներու ագարակատան օգնական տնօրէն Ա. Ղ. Ալիքսանեանի միտքի արգասիք այս հանդէսը սկսաւ լոյս տեսնել 1926-ի յունուարին: Թերթին աշխատակիցները եւ յօդուածագիրները ագարակի հայ մանչերէն էին, 11-14 տարեկան տղաներ, որոնք գրելու, տպագրելու, կազմելու եւ երեսունչորս երկիրներու մէջ սփռուած ի վերջոյ երկու հազար բաժանորդագիրներուն ղրկելու աշխատանքին մեծ մասը կ՛ընէին: Փոքրածաւալ թերթը մարտահրաւէր մըն էր տղոց համար. միաժամանակ թէ՛ գանատացի, թէ՛ հայ հանրութիւնը տեղեակ կը պահէր Գանատայի հայ պատանիներու միակ գաղութին գործունէութեան մասին:

Ամսաթերթերու առումով շատ փոքրածաւալ հրատարակութիւն մըն էր` տասնչորսէն տասնվեց երկսիւնակ էջնոց (էջը՝ 8%” x 11”): Շապիկը կը յոխորտար հայու երազանքի կոթող- ներով` Արարատ եւ Արագած լեռներուն զոյգ գագաթներով, կատարներուն միջեւ զուարթ ժպտացող արեւով եւ Արարատեան բերրի դաշտավայրին մէջէն հոսող հովտային գետով":

Բոլոր ծանօթագրութիւնները հատորիս կազմողներունն են:

1 Այսյօդուածը առաջին անգամ լոյս տեսած է «Multicultural History Society of Ontario»-ի պաշտօնաթերթ «Polyphony» hանդէսին uty 4-րդ տարի, Nel (1982), էջ 58-63: Հոս թարգմանաբար կը վերահրատարակուի «MHSO>»-h արտօնութեամբ:

2 Անգլերէն «Արարատ»-ը լոյս տեսած է յունուար 1926-էն յունիս 1927, իսկ հայերէնը՝ մայիս 1926-էն նուազագոյնը սեպտեմբեր 1929:

3 Կը թուի թէ Աբրահամեանը վրիպակ մը ունի հոս: Արագածը եւ Արարատը լրիւ առանձին լեռներ են:

XXX1

Համեստ տեսքով, բայց քիչ մը զաւեշտական գոռոզութեամբ «Արարատ»-ը դարձաւ մանչերուն համար ինքնարտայայտման եզակի միջոց մը, կրիչ մը՝ Ճորճթաունի Հայորդիներու ագարակատան բարեկամները տեղեակ պահելու ագարակին անցուդարձին եւ տղոց գործունէութեան մասին: Հանդէսը նաեւ շատ արդիւնաւէտ միջոց մըն էր հմտանալու թէ՛ հայերէնի եւ pt’ անգլերէնի մէջ` տրուած ըլլալով որ տղոց գրածներուն մեծ մասը հայերէն գրութիւններու անգլերէն թարգմանութիւններ էին: Կանոնաւոր ուսուցումին որպէս օժան- դակում՝ «Արարատ»-ի մէջ գրելը մեծապէս օգնեց տղոց անգլերէն բառերու, նախադասութիւն- ներու եւ շարահիւսութեան կիրարկութեան մէջ. նաեւ տուաւ իրենց իսկապէս ինքնուրոյն նախագիծ մը իրագործելու հպարտութեան եւ նուաճումի զգացողութիւն: Մանչերուն յօդուած- ներէն շատերը ագարակին առօրեային մասին օրը-օրին տեղեկագիրեր էին, հաշուետուու- թիւններ, որոնք հիմա ի Գանատա ներգաղթի այս «ազնիւ փորձ»-ին մանրամասնութիւնները ի մի բերելու գործին համար պատմական կարեւորութիւն ունին:

Իր երեք տարուան հրատարակչական կեանքին ընթացքին «Արարատ»-ի վայելած յաջողութիւնները կը պարտինք երկու` այդ ժամանակ շատ յայտնի հայերու: Խմբագիր եւ հիմնադիր Ա. Ղ. Ալիքսանեանին պարտականութիւնը յանձնուած նիւթերը ընտրել եւ խմբա- գրելն էր, կարճ յօդուածներու կամ պատմութիւններու համար յստակ յանձնարարութիւններ տալը, թերթը էջադրելը, մեքենագրելը, բաժանորդագրութիւնը յառաջմղելը եւ նախաձեռնութ- եան նիւթական-դրամական մասին հետեւիլը: Այս աշխատանքներուն մեծ մասը իբրեւ արտա- հաստիքային պարտականութիւն կը կատարուէին: Նիւթականի ապահովումը եւ հիմնարար ընթացակարգային որոշումները առնելը Լ. Պապաեանին՝ ինքզինքին տուած պարտականու- թիւններն էին: Լ. Պապաեանը Թորոթոյէն գորգի հարուստ վաճառական մըն էր, որ նաեւ «Գանատայի հայանպաստ ընկերութեան» ագարակատան յանձնախումբին անդամ էը: «Արարատ»-ի շատ առատաձեռն զօրակցող մըն էր ան, որ անձնական բազում նուիրատուու- թիւններ կ՞րնէր սարքաւորումներ գնելու համար՝ $260 բազմագրող մեքենայի համար, $160 huy- երէն գրամեքենայի մը համար, $277,50 նոր Կեսթեթնըր մեքենայի մը համար, բաժանորդա- գրութեան մրցումի մը մրցանակներու նուիրատուութիւն եւ ամսական մանր-մունր նուիրա- տուութիւններ, երբ $1,00-ի տարեկան բաժանորդավճարները բաւարար չէին բոլոր ծախսերը հոգալու համար: Սկզբնական ձեռնարկութեան օժանդակած են նաեւ Ռեմինկթըն ընկերութեան տեղւոյն գրասենեակը, որ բազմաթիւ գործածուած գրամեքենաներ նուիրած էր եւ «Coater Papers of Georgetown» ընկերութիւնը, որ մեծ քանակի թուղթի պաշարով մը ապահոված էր:

Եւ այսպէս, առատաձեռն բարեկամներու օգնութեամբ, թերթը հիմնադրուած էր, եւ տասնեակ մը հայ մանչեր իրենց մատաղ կեանքերուն մէջ նոր հետաքրքրութիւն մը գտած էին: Անգլերէնի իրենց ըրած թարգմանութիւնները, յօդուածներու իրենց ընտրութիւնը եւ իրենց պարզ, սեղմ բառապաշարը ի ցոյց կը դնէին հայկական որոշ նրբութիւններ՝ մնայուն հետա- քրքրութիւն իրենց նախնեաց հողին հանդէպ (ուրարտացիներու հողը՝ խորհրդանիշ Արարատ լեռով), իրենց քրիստոնէական ժառանգութիւնը, որուն կառչած կը մնային հակառակ դարերու հալածանքներուն, այլոց կարիքներուն եւ տառապանքներուն հանդէպ կարեկցութիւնը, աւելի թշուառներուն օգնելու ցանկութիւնը, չարին պատժուիլը եւ բարիին հատուցում ստանալը, ագարակին մէջ անցնող-դարձող ամեն ինչով տիրական հետաքրքրութիւնը, ինչպէս նաեւ ամբողջ աշխարհին վերաբերող խնդիրներ... այս բոլորը ուղղակի կամ անուղղակի կերպով

XXXil

արտայայտուած են «Արարատ»-ի էջերուն մէջ: Ճորճթաունի՝ տեղահան եղած որբերուն եւ

«Արարատ»-ի գանատացի թէ հայ բաժանորդներուն համար թերթին [անգլերէն] տասնհինգ

թիւերը ոչ միայն լրատու եղած են, այլ նաեւ հայկական հոգին արտացոլող հայելի:

Հաւատարիմ Ներգաղթի բաժանմունքին հաստատած ուղենիշերուն՝ այս մանչերուն գանատացիացումը սկիզբ առաւ 1925-ին` մեծ տղաքը այլ ագարակներ աշխատելու ղրկելով: 1927-ի ամառը երբ եկաւ, Ճորճթաունի ագարակին մէջ միայն շուրջ քսան մանչ մնացած էր: Պրն. Ալիքսանեանը այլեւս չէր կրնար շարունակել ամսաթերթին հրատարակութիւնը: 1927-ի մայիս- յունիսի թիւի իր խմբագրականին մէջ ան կը գրէր.

Մնաք բարով, «Արարատ»-ի բարեկամներ: «Գանատայի հայանպաստ ընկերութեան» խնամքին տակ գտնուող հայորդիներուն կողմէ տպուած փոքրիկ մեր ամսաթերթին վերջին թիւն է այս: Տրուած ըլլալով որ տարիքով աւելի մեծ մանչերը, որոնք յօդուածներ կը գրէին թերթին համար, հիմա ագարականերու մէջ աշխատանքի տեղաւորուած են եւ միայն մի քանի պզտիկ տղաք մնացած են հոս, դժուար է այս ամսաթերթին հրատա- րակութիւնը շարունակելը: «Արարատ»-ը բազում հայ ընթերցողներ ունի, որոնք պիտի տեսնեն, որ հայերէն «Արարատ»-ը շատ հետաքրքրական է. ան պիտի հրատարակուի պրն. Ալիքսանեանին կողմէ, բայց այլեւս պիտի չներկայացնէ «Գանատայի հայա- նպաստ ընկերութիւն»-ը:

Հաւատարիմ խմբագրականին՝ պրն. Ալիքսանեանը մի քանի ամիս անց Համիլթընի մէջ սկսաւ

հրատարակել հայերէն «Արարատ»-ը՝ անգամ մը եւս նշանակալից դեր խաղալով Ճորճթաունի

տղոց կեանքին մէջ, բայց նաեւ հրատարակիչին համար մեծ բարդութիւններ ստեղծելով

Գանատայի առաջատար բողոքական եկեղեցիին եւ դաշնակցային կառավարութեան երկու

բաժանմունքներու հետ:

Մին, անգլերէն «Արարատ»-ի թիւերը «Գանատայի հայանպաստ ընկերութեան» քաղաքականութիւնը կ՛արտացոլէին, հայերէն «Արարատ»-ը Գանատայի հայ համայնքներուն ձգտումները կը ջատագովէր. յատկապէս եւ որոշակիօրէն, որ իննսուն մանչերը պէտք էր որ մոռնային իրենց մայրենի լեզուն, ոչ ալ իրենց հնամենի մշակոյթը, ոչ ալ պէտք է որ բոլորը անպայման դառնային կամ մնային Օնթարիոյի ամայութիւններուն մէջ կորսուելու դատա- պարտուած մշակներ: «Հայ բարեգործական ընդհանուր միութիւն»-ը զօրավիգ էր այս սկզբունքին. 1926-ի հոկտեմբերին ՀԲԸՄ-ը կը գրէր.

Ձեզի կը վստահինք, որ ձեռք առնէք անհրաժեշտ բոլոր միջոցները, որպէսզի այս տղաքը չկորսնցնեն զիրենք իրենց ազգին կապող կապերը, չցրուին, եւ համայնքը չկորսնցնէ զիրենք: ... 1915-1922-ին մեր ժողովուրդը հարուածած աննախադէպ աղէտէն ետք, մեր ազգաբնակչութեան գրեթէ կէսին կորուստէն ետք, մենք մեզի չենք կրնար թոյլ տալ, որ այս տղաքը իրենց համայնքին համար կորսուին:

Իրենց փաստարկին միտք բանին բերուած է «Արարատ»-ի 1928-ի մայիս-յունիսի թիւին մէջ. Մեզի հասած նամակներէն կը հասկնանք թէ մեր Հայորդիներէն ոմանք սկսած են տակաւ մոռնալ իրենց Հայերէնը, մանաւանդ անոնք որ կանուխէն ձգեցին Ճորճթաունի ագարակատունը եւ իրենց կամքէն անկախ՝ ագարակներ տեղաւոր- ուեցան: Այս վերջիններէն ոմանք իրենց ազգականներուն հետ Հայերէն թղթակցութիւն ընելու անկարող՝ իրենց թղթակցութիւնները Արարատի խմբագրատունը կը ղրկեն

XXXii1

թարգմանուելու համար: Չորս Հայորդիներ օգտուեցան այս ծառայութենէն: Մեր բոլոր Հայորդիներուն պիտի թելադրէինք օրական մէկ մէկ կարճ միջոց տրամադրել Հայերէն կարդալու եւ գրելու համար: Այս առթիւ մասնաւորաբար շեշտած ենք արդէն տղայոց ղրկուած մեր շրջաբերականներուն մէջ:

Այդ պահին «Գանատայի հայանպաստ ընկերութեան» աշխատանքը եւ պարտաւորու- թիւնները ստանձնած «Գանատայի միացեալ եկեղեցւոյ» Աւետարանութեան եւ ընկերային ծառայութեան խորհուրդի պատասխանատուներուն աչքին այս խմբագրականը կառավարութ- եան կարգերը մերժելու գոռոզ քայլ մըն էր: 20յուլիս 1928-ին Խորհուրդը զօրաւոր բողոքագիրեր կը ղրկէ գանատական Ներգաղթի բաժանմունքի պատասխանատուներէն Ա. Լ. Ճոլիֆին, որոնց մէջ կը մեղադրէ Ա. Ղ. Ալիքսանեանը եւ Լ. Պապաեանը միջամուխ ըլլալու մէջ եւ կը շեշտէ «Արարատ» ամսաթերթի անցանկալի ներգործութիւնը Ճորճթաունի մատղաշ տղոց վրայ": Հայերէնէ անգլերէնի թարգմանուած երկու հատուած ալ կը ներկայացուի իբրեւ ամբաստանու- թիւնը հաստատող ապացոյց.

(1928-ի մարտի թիւէն)

Այս թերթը անկախ պարբերաթերթ մընէ, որուն աշխատակիցներն են Գանատայի զանազան կողմերը ցրուած եւ հայութենէ բոլորովին մէկուսացած դեռատի Հայորդի- ներ: Մեր նպատակը գրական գլուխ գործոցներ եւ կամ դասական կտորներ հրատա- րակել sb այլ մեր ազգին ցրուած բեկորներուն առջեւ պատնեհութիւն մը բաց ձգել՝ Հայերէնով հետաքրքրուելու, զայն գրի առնելու եւ հայացի ներշնչումներ ապրելու համար:

(1928-ի ապրիլի թիւէն)

Այո, մենք կը բաղձանք որ մեր Հայորդիները մնան հողին զաւակը, սիրեն հողը եւ մշակեն զայն: Երկրագործութիւնը ամէն բանէ աւելի օրհնուած եւ պատուաբեր զբաղում մըն է, բայց տրամաբանական է որ մեր եղբայրներէն անոնք, որոնք ինքնա- յատուկ ձիրքեր ունին աւելի յառաջդիմելու եւ բարձրանալու, կուրօրէն չի յանձնուին խաբուսիկ պարագաներու, այլ, քիչ մը համբերութիւն, քիչ մը կամքի զօրութիւն եւ քիչ մըն ալ հասուն դատողութիւն գործածելով՝ պատեհութիւններէն օգտուին:

«Արարատ»-էն վերոյիշեալ հատուածներու թարգմանութեան կցած բողոքագիրը Եկեղեցիին պաշտօնեաները կ՛եզրափակէին հետեւեալ ապշեցուցիչ, պարբերութեամբ.

Մենք մեզի կ՛արտօնենք երկու առաջարկ ներկայացնել. 1) որ Ներգաղթի բաժանմունքը ուժգին միջամտութիւն մը ընէ պատկան մարմիններուն քով, որպէսզի «Արարատ»-ի հրատարակութիւնը կասեցուի եւ 2) որ Ներգաղթի բաժանմունքին կողմէ կտրուկ նամակ մը յղուի համիլթընաբնակ Ա. Ղ. Ալիքսանեանին՝ «Արարատ»-ի խմբագիրին, վերջինիս ուշադրութիւնը հրաւիրելով իր վիճակի լրջութեան վրայ:

Այս անփառունակ խնդիրին եզրափակիչ արարը կը գրուի 22 փետրուար 1929-ին Փ. Չ. Պլէրի` Ներգաղթի նոր փոխնախարարին կողմէ, ուղղուած Լ. Ճ. Քապուրիին՝ Գանատայի թղթատարութեան ընդհանուր կառավարիչի տեղակալին: Բովանդակութիւնը այս էր.

4 Այս նամակները պահուած են գանատական պետական արխիւի հետեւեալ թղթածրարին մէջ. file 89616 («Armenian Relief Fund»), volume 215, record group 76, Department of Employment and Immigration Fonds, Library and Archives Canada, Opթաուա:

XXXIV

Կարծես թէ թարգմանութեան տաղտուկը արդարացնող շատ քիչ բան կարելի է գտնել «Արարատ»-ի թիւերուն մէջ: ... Զանոնք թերթելով՝ ես այն կարծիքին եմ որ, մինչ յJօդուածները գրուած են Գանատա գտնուող տղաքը գանատաբնակ որոշ ազդեցիկ հայերու ազդեցութեան եւ վերահսկողութեան տակ բերելու բացայայտ նպատակով, մեր համաձայնութեամբ հայ տղաքը Գանատա բերած կազմակերպութեան դէմ եղած պնդումները ինքնին բնաւ վնասակար չեն: ... Կը կարծեմ որ թերեւս ամենալաւ բանը, որ կրնանք ընել, այս խնդիրով հիմա չզբաղիլն է, մինչեւ աւելի կործանարար բնոյթի որեւէ ապացոյց ձեռք ձգուի:

Ո՛չ Ներգաղթի բաժանմունքը, ո՛չ ալ Թղթատարութեան բաժանմունքը ատկէ ետք քայլեր ձեռնարկեց ամսաթերթին հրատարակութիւնը «կասեցնելու»: «Արարատ»-ը մի քանի ամիս ալ շարունակեց լոյս տեսնել. անկէ ետք, տղոց իսկ կողմէ հետաքրքրութեան նուազումին եւ թերթին հիմնադիր հրատարակիչին վրայ գործարարական աճող պարտաւորութիւններու բերումով, «Արարատ»-ը բնական մահով մահացաւ` այդպէսով աւարտելով ազգային փոքրամասնու- թիւններու յատուկ լրագրութեան տոմարներուն գունագեղ մէկ դրուագը եւ անոր հետ նաեւ փակելով: Գանատայի ընկերային-հասարակական պատմութեան հետաքրքրական մէկ յարադէպին էջը: Օթթաուայի «Dominion Experimental Farms»-էն Հ. Կրոհի՝ սերունդներուն համար պատահաբար պահած անգլերէն «Արարատ»-ի տասնհինգ թիւերը եւ մօտաւորապէս նոյնքանն' թիւ կազմող հայերէն «Արարատ»-ները հանրագումարը կը կազմեն հայկական լրագրութեան ջանքերուն, մինչեւ այն ատեն երբ, բազում տարիներ ետք, շինուեցաւ Թորոնթոյի սուրբ Երրորդութեան հայաստանեայց առաքելական եկեղեցին եւ «Նոր սերունդ» ամենամսեայ հանդէսը դարձաւ եկեղեցիին եւ համայնքին պաշտօնաթերթը:

(Թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի)

Յակոր Աբրահամեանը Ցորճթառւնի ագարակատան Հայորդիներէն մէկն էր, խումբին պատմաբանը: Ծնած էր Ագշէհիր 1915-ին fa Գանատա ժամանած 1923-ին: Հայորդիներու ագարակատան մէջ իր կազմատրումէն ետք բազում տարիներ ագարակներու մէջ աշխատած է, ապա դարժած «Alexanian’s Oriental Rug Company» pնկերութեան պաշտօնեայ 1937-ին: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի օրերուն զինուորագրուած է, բայց չէ զօրակոչուած: Ամուսնացած է Արաքսի Չարքոյեանին հետ, ունեցած մէկ դուստր եւ մէկ որդի: 1960-1970-ականներուն տէրն էր «Gemini Rug Dyers» in «Gemini Carpets» pնկերութիւններուն: 1962-ին վերագտած է Խորհրդային Հայաստանի մէջ ապրող իր մայրը եւ մահացած Համիյլթթրնի մէջ 1988-ին:

> Իրականութեան մէջ հայերէն «Արարատ»-ի առնուազն 30 թիւ լոյս տեսած է:

XXXV

XXXVI

The Armenian Ararat Monthly’ Isabel Kaprielian-Churchill

One of the most important extracurricular activities of the Armenian boys at their farm/home near Georgetown was to publish the Ararat monthly newsletters. The Armenian edition of Ararat started publication in May 1926, a few months after the English edition saw the light of day in January 1926 and shortly after a donation of an Armenian typewriter from Levon Babayan, a Toronto businessman and an unfailing benefactor of the Georgetown project. Initially, the English- and Armenian-language editions were published at the farm/home under the direction and supervision of the papers’ founder, Mr. Aris Alexanian, the boys’ teacher.

Although a good measure of collaboration existed between the two editions, as a rule, they were not straightforward translations. This difference meant that Alexanian and the boys working on the Ararat took on a huge responsibility in putting out newsletters in two languages.

By mid-1927, most of the boys had been outplaced on farms in Ontario, making Alexanian’s job as teacher at Georgetown more or less redundant; and he left the farm/home and returned to Hamilton. The last English issue was published in June 1927 at Georgetown, just prior to Alexanian’s departure at the end of the school term. The Armenian Ararat, however, continued publication in Hamilton as Mr. Alexanian’s “own enterprise for the service of the Armenian people.”? Assisted by his wife, Marie (Mary), and from time to time, a visiting “boy,” Alexanian continued publishing until 1929 with some financial support from the Canadian Armenian Union.

Altogether, the Corning Centre has miraculously gathered 30 Armenian issues published from 1926 to 1929. Even though the last issue in the Corning collection indicates that the monthly intended to continue publication, it is dated September 1929, an ominous month, coinciding with the beginning of the Great Depression. If later issues were indeed published, they will, hopefully, be found some day and added to the collection.

After mid-1927, the Armenian Ararat evolved into the organ of the boys’ association, later named the Armenian Boys’ Union of Canada.

This article will present a synopsis of the Armenian Ararat from four perspectives: the international scope, local news, the boys’ initiatives, and other features.

The International Scope

When thousands of Armenian orphans were evacuated from Turkey in 1922-1924, they were dispersed in orphanages throughout the Middle East, Europe, Africa, and Canada, where they often published newsletters that were widely distributed, partly to raise funds, partly to strengthen

'T would like to thank Daniel Ohanian and the Corning Centre for giving me this opportunity to visit friends whom I knew in their later years as I was growing up in Hamilton. It has been a privilege to see them through the Ararat-scope, when they were young. 1 would also like to thank Prof. Alan Whitehorn for his invaluable insight and comments for this essay.

2 Armenian edition, July-August 1927, 4.

XXXVil

the bonds of the vast Armenian diaspora, and partly to bolster the children’s facility to read and write in their mother tongue. The Armenian Ararat was such an endeavour.

From Ararat’s circulation, we get a sense of the extent of the post-Genocide diaspora. The newsletter was mailed to such places as the Melkonian Educational Institute in Cyprus, the Armenian Orphanage in Alexandropol / Leninakan / Gyumri in Soviet Armenia, the Armenian General Benevolent Union (AGBU) orphanage in Jerusalem, the Mesrobian Jemaran (school) in Bulgaria, the Mekhitarist monasteries in Venice, Italy, and Vienna, Austria, the AGBU offices in Paris, France, Egypt, and Cuba. Ararat also had subscribers in distant cities in Canada such as Halifax, Nova Scotia, Sherbrooke, Quebec, and Nelson, British Columbia, and in a number of states in the USA, including Michigan, New York, New Jersey, Pennsylvania, Massachusetts, Illinois, Minnesota, and California. The boys received encouragement from the Armenian American newspaper Baikar, which ran articles about the Georgetown project and about Ararat.

In these many ways, the activities and thoughts of the Georgetown boys were spread around the world to readers in at least 37 different countries, while at the same time the world entered the sphere of these survivor children on a farm nestled in southern Ontario.

Local News

Ararat offered a forum for the boys to write about their activities at their farm/home and their experiences on farms throughout southern Ontario. In addition, the newsletter provided a platform for information about the Armenian settlements in Canada. Under the heading “Canadian Armenian Life,” local community news was published from Toronto, Hamilton, St. Catharines, Brantford, Galt, and Guelph. We read that St. Catharines boasted an Armenian population of 310 with 79 families and 97 children. Brantford also had a population of over 300 with 75 families. Hamilton had 239 Armenians including 76 families and 82 children. By contrast, fewer than 100 Armenians had settled in Toronto.

At the time, a number of organizations enlisted the support of immigrants, such as those founded before the 1920s, like the Armenian Red Cross, a women’s charitable organization,’ and two political parties: the Armenian Revolutionary Federation (Tashnags) and the Social Democrat Hunchakian Organization (Hunchaks), with chapters in various cities. New initiatives, like the Canadian Armenian Union and a branch of the Armenian General Benevolent Union‘ attracted newcomers in Toronto. Meanwhile, in Hamilton, a new Library Society took on the challenge of teaching children the Armenian language and of fostering Armenian culture. After a successful fundraising campaign, the Society reopened the doors to an Armenian language supplementary school in early 1928. The newly formed Armenian Young People’s Associations were active in social and cultural affairs; and, as a means of strengthening inter-community relations, efforts were underway to amalgamate the various associations into one unified group.

3 The Armenian Red Cross, founded in 1910, carries on its charitable work to this day under the name of the Armenian Relief Society (ARS).

4 The Armenian General Benevolent Union (AGBU) was founded in Cairo, Egypt, in 1906 and it too continues its multifaceted philanthropic work around the world.

XXXVI

Armenian cultural activities brought great excitement and joy to the communities. Immigrants in various towns staged plays, engaged in debates, invited lecturers, and organized concerts with singing, instrumental music, and recitations. Armenian food was served at many of these functions and music, provided by a violinist, gave everyone, young and old, men, women, and children, the chance to join together in the fun of the circle dances.

With pride, Armenians took their culture to the Canadian public. In the June 1927 issue, we are informed that the Toronto Armenian choir under the direction of Mr. Yervant Selyan performed at an international choir concert sponsored by the Masonic Order of the Eastern Star.

From the various local accounts, we learn the names of leaders in different communities. In Hamilton, for instance, we see the early dominance in community life of the Mooradian- Melkonian families.

Aside from local news, Ararat also published stories, letters, and articles by community residents. Zareh Bedoukian, who was not a Georgetown boy but the son of Mrs. Serpouhi Bedoukian, the house mother at the farm/home, published a short story about Christmas Eve. Similarly, Varteres Nahabedian, a Fegan’s boy,° submitted a short story translated from the English; and his brother Hesou, also a Fegan’s boy, described his placement on a farm near Maple and his friendly relationship with other Armenian farm boys in the area. We are given a glimpse of the warm brotherly affection shared by these survivor boys from Hesou’s account of a Christmas visit by his brother, accompanied by Avedis (Frank) Ozanian, Hovannes (John) Soghigian, Ardashes Papazian, and Kachazoun Baronvartian, all Fegan’s boys.

Asa platform for news and expression, Ararat was vital because no other Armenian Canadian newspaper existed at the time. Most of the newspapers read by Armenian Canadians were published in the United States or overseas. Now and then, settlers in Canada sent news items to Armenian American newspapers, such as Hairenik, Yeridassart Haiastan, Haiastani Gotchnag, or Baikar, or they mimeographed information sheets and distributed them locally, often by hand. The Armenian Ararat was the only locally published Armenian language newspaper during the 1920s, a crucial period of settlement and rehabilitation for Armenian refugees.

> From their home village of Arek (present-day Eskikavak), in the kaza or county of Keghi, in the province of Erzerum, members of these families migrated to the city of Erzerum and to Cairo, Egypt, then made the great trans-Atlantic journey to Brantford and Hamilton, Ontario.

° The Armenian Relief Association of Canada sponsored 109 boys who had survived the Genocide to come to Canada. After a stay at the farm/home near Georgetown, they were sent out to farms as foster children or as indentured farm labourers. The Association, along with its successor, the United Church of Canada, also brought in 38 girls and young women as potential domestic servants. They worked mostly in Toronto. Another 14 survivor boys were sponsored to Canada by Mr. Fegan’s Homes, also as farm workers. These boys had initially been sent to England from the island of Corfu by the Armenian Refugees (Lord Mayor’s) Fund based in London, England. After about two years, the Fegan’s organization arranged for their entry to Canada. On the whole, they were older than the Georgetown children and were sent out directly as farm labourers, usually for a period of two years. Unlike the Georgetown boys, the Fegan’s youngsters were committed to repay their emigration costs of about $50.

XXXIX

The pages of Ararat bear witness as an archive of how survivors, immigrants to a strange land, began to set down roots and to build and strengthen the relationships of Armenian community life in the diaspora with social, political, cultural, charitable, intellectual, and educational endeavours and with specific associations to involve women and young people.

At the same time, local residents did not forget their compatriots in need abroad. When an earthquake struck Armenia, the fundraising campaign among Armenians and non-Armenians raised almost $600.

The Boys’ Initiatives

Originally, the principal purpose of Ararat was educational. It was intended to teach the boys to read and write their mother tongue, to nurture their Armenian and Canadian heritages, and to help maintain and reinforce the values the children were taught.

The boys worked hard to publish Ararat and took great pride in its publication. Initially the boys ran off 50 copies, charging $1 for a year’s subscription (ten issues); but this twenty-or-so page student newsletter became so popular and successful that its circulation ultimately reached over 2,000 and the price was raised to $1.25.

In the early period of the Armenian Ararat, boys who had had a good basic education in Armenian before coming to Canada undertook the work, including Hagop Hagopian, Mampre Shirinian, Onnig Shangaian, Armenag Kouyoumdjian, and Haigaz Mesrobian. They gradually brought in younger boys, like Hagop Aprahamian (Jack Apramian), Krikor Aznavorian, Aghavart (Art) Avedissian, and Kegham Babigian (George Mooradian). In this way, the younger ones were able to manage affairs when the older boys were dispersed to farms hither and yon.

As a matter of honour, the boys often added their place of birth after their signature at the end of an article they had authored. Thus, Krikor Jerahian’s signature was accompanied by his birthplace—Adapazar (located near Constantinople / Istanbul).

The boys contributed short fictional stories, usually with a moral or humorous theme, fables, translations, poems, accounts of Armenian history, and essays about pertinent topics, expressing their opinions or impressions. They delighted in writing about activities at their farm/home, such as their justice system and court; their farm work, like their dairy and their poultry; their Junior Red Cross chapter; and their concerts performed in many cities. Hagop Hagopian wrote about religious practices at the farm/home and submitted another article describing the boys’ celebration of Armenian Independence Day, May 28. Mampre Shirinian contributed an account of their memorial service of the Genocide on April 24. On these solemn occasions, the boys gave equal place to “Mer Hairenik” (Our Fatherland), the Armenian national anthem, and to “Oh! Canada”; to “God Save the King” and “Haratch Nahadag” (Onward, Immortals of the Martyred Race), a patriotic Armenian marching song. In another article, Mampre described their highly successful concert tour in Detroit, Michigan. In his turn, Onnig Shangaian, following a trip to Hamilton, expressed concern that because the young generation of Armenian Canadians preferred to speak English, they would soon forget their mother tongue.

The “boys” encouraged their “brothers” placed on farms far from Georgetown to submit essays and stories, and regularly published these works. In the January 1928 issue we read two

xl

interesting pieces from Jarvis, Ontario: Armenag Kouyoumdyjian’s story entitled “Clever Bedros” and Arshavir Bezazian’s thoughtful essay about discipline and order.

These various contributions helped the boys write and read their home language. No doubt, Alexanian edited the most glaring spelling and grammatical errors. Because acquiring Armenian language textbooks and readers during the 1920s was extremely problematic, Ararat often served as a reader for the boys.

The youngsters always thanked their subscribers and supporters. They were especially grateful for the reception they received and the hospitality they enjoyed among Armenians and non-Armenians during their visits to different towns and communities.

To increase circulation, the boys appealed to their readers to advertise their publication; and they organized a competition for the person who could garner the most new subscribers. Mr. Khoren Zadourian of Detroit, Michigan, won with 83 new subscribers and was awarded a rug, donated by Levon Babayan, as his prize.

As resourceful as ever, they planned a literary contest for all Armenian Canadian young people, calling for short stories and translations and offering prizes for the best ones.

The youngsters were entrepreneurial in raising money for their farm/home. In addition to staging concerts in various cities, they sold copies of a calendar and a song book they produced.

In January 1928 the farm property and responsibility for the boys to the age of 18 was transferred from the group that had brought the boys to Canada, the Armenian Relief Association of Canada, to the United Church of Canada. Shortly afterwards, all boys remaining at the Georgetown farm/home were sent away to farms and the Georgetown property was converted to a home for unwed mothers.

This dispersal added another goal for Ararat: linkage. Ararat proudly carried “The World of Our Armenian Boys.” Under this heading, it published news about the boys’ placements and address changes so they could communicate with each other, a very important link for youngsters who were often isolated in small Ontario farms and hamlets. For this scattered fragment of the Armenian diaspora, Ararat also provided a learning tool. Their monthly copies, sent free of charge, enabled the youngsters to read the latest news, to stay connected with each other, to be entertained by the stories, and to improve their language facility, all at the same time.

Ararat was also a link between the boys and their teacher, Aris Alexanian, who acted both as abig brother and a mentor, a vital bond for orphan boys. As a case in point, Alexanian counselled them in his editorials and in personal meetings to pursue as much formal schooling as possible. In the final edition of Ararat in the Corning collection, Alexanian appeals to Armenians everywhere to contribute to the children’s special fund to help cover their expenses to attend high school.

The newspaper also linked the youngsters with their Armenian roots. In this relationship, Alexanian played a dual role, for not only did he urge the boys to embrace their Armenian heritage, but he also advocated on their behalf among Armenians far and wide. In one of his articles, he stated what every Armenian adult knew: “These boys are Armenia.”

Repeatedly, he stressed the importance of Ararat as a link between the boys and their Armenian identity and called on Armenians for their generous support of the newspaper. While

xli

he recognized the necessity of integrating into Canadian life and promoted loyalty to and respect for the new homeland, he was passionate about keeping these surviving lambs within the Armenian fold.’

While the boys kept in touch with each other through the Ararat Monthly, they also connected with one another through their Georgetown boys’ association. The penultimate edition of Ararat in the Corning collection, dated April 1929, deals primarily with the Armenian Boys’ Union of Canada. A short history of the boys’ union is followed by the organization’s constitution. An account of the proceedings of a conference then lists the slate of newly elected officers.

The stage was now set for the boys to begin a new decade, to venture forth as they reached the age of maturity, and to network with each other through their own newsletter and association.

Other Features

Like all Armenian newspapers, the Armenian Ararat was a means of searching for relatives, as so many families had been destroyed and fragmented during the war and Genocide. We read, for instance, that relatives in Egypt and France were searching for Aram Sakaian, aged 20, the son of Krikor, from Adapazani, Turkey.

Ararat also announced weddings, births, baptisms, and deaths. We read there about the untimely death from tuberculosis of young Hovhanes Derderian, the first Georgetown boy to die.

In addition, Ararat published letters to the editor from the boys and from subscribers. Onnig Shangaian, outplaced in Vineland, wrote that he was only 7 miles from St. Catharines and he could not wait to visit the Armenian community in that city. In the May 1927 issue, Mr. Toros S. Azadian, chairman of the Educational Board in Constantinople / Istanbul, wrote that he reads the Ararat with great interest and pleasure. He commended Alexanian on his work with the boys, on the publication of their newsletter, and on their staunch Armenian spirit.

Let me conclude this short overview with a quotation: “Imagine: for 100 Armenian youth ranging in age from 10 to 17, this newsletter is the only link between us and the Armenian world. Dispersed among Canadian farms, we live far from Armenians. From month to month we can’t

wait for our Ararat.”®

Isabel Kaprielian-Churchill was born in Hamilton. As a long-time Ontarian and historian, she has known

and interviewed many of the people who appeared in the pages of the Ararat monthlies. She is the author of Like Our Mountains: A History of Armenians in Canada, Sisters of Mercy and Survival:

Armenian Nurses, 1900-1930, and the forthcoming The Georgetown Boys: Genocide, Orphans, and

Canadian Humanitarianism, as well as editor of Polyphony: Armenians in Ontario. Kaprielian-

Churchill is Professor Emeritus in history at California State University Fresno.

7 As I can personally attest, Alexanian’s determination was expressed not only in words but also in action. He hired Georgetown and Fegan’s boys in his rug business and offered them an Armenian environment. 8 Armenian edition, June 1927, 13.

xlii

Հայերէն «Արարատ» ամսաթերթը' Զապէլ Գաբրիէլեան-Չրչիլ

Ճորճթաունի մօտակայ իրենց ագարակատան մէջ հայ տղոց ամենէն կարեւոր արտա- ուսումնական զբաղումներէն մէկը «Արարատ» պաշտօնաթերթին ամենամսեայ հրատարա- կումն էր: «Արարատ»-ի հայալեզու տարբերակը սկիզբ կ'առնէ 1926-ի մայիսին` անգլերէն «Արարատ»-ին յունուար 1926-ին լոյս տեսնելու սկսելէն մի քանի ամիս ետք եւ Լեւոն Պապաենանին կողմէ հայերէն գրամեքենայի մը նուիրատուութենէն քիչ անց: Լեւոն Պապաեանը թորոնթոյաբնակ գործարար մըն էր եւ Ճորճթաունի նախագիծին անսասան բարերարներէն մէկը: Սկզբնական շրջանին անգլերէն եւ հայերէն լեզուներով պաշտօնաթերթերը լոյս կը տեսնէին ագարակատան մէջ, հանդէսներուն հիմնադիր եւ տղոց ուսուցի, պրն. Արիս Ալիքսանեանի տնօրինութեամբ եւ անոր հսկողութեան տակ:

Թէեւ համագործակցութեան որոշ չափ մը գոյութիւն ունէր երկու լեզուներով հրատարա- կութիւններուն միջեւ, որպէս կանոն մէկը միւսին ուղղակի թարգմանութիւնը չէր: Այս տարբեր- ութիւնը կը նշանակէր, որ Ալիքսանեանը եւ «Արարատ»-ին վրայ աշխատող տղաքը հսկայ պատասխանատուութեան տակ կը մտնէին՝ պաշտօնաթերթերը երկու լեզուով հրատարակելով:

1927-ի ամառը տղոց մեծ մասը աշխատանքի տեղաւորուած էին Օնթարիոյի ագարակ- ներուն մէջ` Ճորճթաունի մէջ Ալիքսանեանի ուսուցյական գործը քիչ թէ շատ աւելորդ դարձնելով. Ալիքսանեանը կը ձգէ ագարակատունը եւ կը վերադառնայ Համիլթըն: Անգլերէն վերջին թիւը լոյս կը տեսնէ Ճորճթաունի մէջ 1927-ի յունիսին՝ ուսումնական տարեշրջանին աւարտին եւ Ալիքսանեանին մեկնումէն անմիջապէս առաջ: Հայերէն «Արարատ»-ը, սակայն, կը շարունակէ լոյս տեսնել Համիլթընի մէջ որպէս պրն. Ալիքսանեանին «անձնական նախաձեռնու- թիւնը ի բարօրութիւն հայ ժողովուրդին» : Իր կնոջ՝ Մարիին եւ ատեն-ատեն այցելու «տղու» մը օգնութեամբ Ալիքսանեանը կը շարունակէ «Արարատ»-ի հրատարակութիւնը մինչեւ 192% նիւթ- ական որոշ աջակցութեամբ «Գանատահայ միութեան» կողմէ:

Քորնինկ կեդրոնը հրաշքով հաւաքած է 1926-էն 1929-ի միջեւ լոյս տեսած հայալեզու «Արարատ»-ի հանրագումար 30 թիւ: Թէեւ Քորնինկ կեդրոնին հաւաքածոյին ունեցած վերջին թիւին մէջ նշուած է, որ ամսագիրը պիտի շարունակէ լոյս տեսնել, այս թիւը սեպտեմբեր 1929 թուակիր է, չարագուշակ ամիս մը, որ կը համընկնի Մեծ ճգնաժամին սկիզբին հետ: Ատկէ ետք եթէ իրօք լոյս տեսած թիւեր կան, կը յուսանք որ օր մը պիտի գտնուին եւ աւելցուին Կեդրոնին հաւաքածոյին:

1927-ի ամառէն ետք հայերէն «Արարատ»-ը վերանճեցաւ տղոց ընկերակցութեան պաշ- տօնաթերթին, իսկ ընկերակցութիւնը աւելի ուշ պիտի կոչուէր «Գանատայի Հայորդիներու միութիւն»:

Կ'ուզեմ շնորհակալութիւն յայտնել Տանիէլ Օհանեանին եւ Քորնինկ կեդրոնին, որ այս առիթը տուին ինծի այցելելու բարեկամներու, որոնց հետ ծանօթ էի իրենց մեծ տարիքին, երբ ես պզտիկ աղջիկ էի Համիլթընի մէջ: Առանձնաշնորհ մըն էր զանոնք տեսնելը «Արարատ»-ի դիտակով երբ իրենք երիտասարդ էին:

xiii

Այս յօդուածը հայերէն «Արարատ»-ի ամփոփ տեղեկագիր մը կը ներկայացնէ չորս տեսան- կիւնէ՝ միջազգային տարողութիւնը, տեղական լուրերը, տղոց նախաձեռնութիւնները եւ այլ երեւոյթներ:

Միջազգային տարողութիւնը

Երբ հազարաւոր հայ որբեր Թուրքիայէն դուրս բերուեցան 1922-1924 թուականներուն, անոնք ցրուեցան Միջին Արեւելք, Եւրոպա, Ափրիկէ եւ Գանատա սփռուած որբանոցներու մէջ. այս հաստատութիւններուն մէջ որբերը յաճախ հրատարակած են պաշտօնաթերթեր, որոնք լայն աշխարհագրութեամբ լսարան ունէին՝ մասամբ հանգանակութեան նպատակով, մասամբ ընդարձակ Սփիւռքի տարածքին հայերուն միջե կապերը ամրապնդելու, մասամբ ալ պզտիկ- ներուն՝ իրենց մայրենի լեզուն կարդալու եւ գրելու հմտութիւնը ամրապնդելու համար: Հայերէն «Արարատ»-ը այսպիսի նախաձեռնութիւն մըն էր:

«Արարատ»-ի շրջանառութեան աշխարհագրութենէն գաղափար մը կը կազմենք յետ Եղեռնեան հայկական Սփիւռքի տարողութեան մասին: Պաշտօնաթերթը կը ղրկուէր, օրինակ, Կիպրոսի «Մելգոնեան կրթական հաստատութիւն», Խորհրդային Հայաստան՝ Ալեքսանդրապոլ / Լենինական / Գիւմրիի «Հայկական որբանոց», «Հայ բարեգործական ընդհանուր միութեան» (ՀԲԸՄ) Երուսաղէմի որբանոց, Պուլկարիոյ «Մեսրոպեան ճեմարան», Մխիթարեան միաբան- ութեան Վենետիկի (Իտալիա) եւ Վիեննայի (նստրիա) մայրավանքեր, ՀԲԸՄ-ի Փարիզի գրա- սենեակ (Ֆրանսա), Եգիպտոս եւ Քուպա: «Արարատ»-ը բաժանորդներ ունէր Գանատայի հեռաւոր քաղաքներու մէջ, օրինակ՝ Հալիֆաքս (Նովա Upnspw), Շերպրուք (Քեպէգ), Նելսըն (Պրիթիշ Գոլոմպիա) եւ շարք մը ԱՄՆ նահանգներու մէջ, որոնց շարքին՝ Միշիկըն, Նիւ Եորք, Նիւ Ճրրզի, Փենսիլվանիա, Մասաչուսէց, Իլինոյ, Մինեսոթա եւ Քալիֆորնիա: Տղաքը քաջա- լերանքի արժանացած էին ԱՄՆ լոյս տեսնող «Պայքար» հայկական թերթին կողմէ, որ Ճորճթաունի նախագիծին եւ «Արարատ»-ի մասին յօդուածներ կը տպեէր:

Այս բազմաթիւ ձեւերով Ճորճթաունի տղոց մտածումները եւ գործունէութեան մասին լուրերը կը սփռուէին աշխարհով մէկ՝ առնուազն 37 տարբեր երկիրներ ապրող ընթերցողներու, եւ միաժամանակ աշխարհը կը մտնէր Ցեղասպանութենէն վերապրած ու հարաւային Օնթարիոյի մէկ ագարակին մէջ ծուարած այս մանուկներուն մտաոլորտին մէջ:

Տեղական լուրեր

«Արարատ»-ը հարթակ մը կ՛ընծայէր տղոց գրելու ագարակատունէն ներս իրենց ըրած- ներուն մասին եւ ամբողջ հարաւային Օնթարիոյի տարածքին ագարակներու մէջ իրենց ապրած փորձառութեան մասին: Ասկէ զատ, թերթը նաե: տեղեկատուական հարթակ մըն էր Գանատայի հայ գաղթօճախներուն մասին: «Գանատահայ կեանք» խորագիրին տակ համայնք- ային լուրեր կը հրապարակուէին Թորոնթոյէն, Համիլթընէն, Սէնթ Գաթրինզէն, Պրանթֆըրտէն, Կալթէն եւ Կուէլֆէն: Կը կարդանք, օրինակ, որ Սէնթ Գաթրինզը կը հպարտանար իր 310 շունչ հաշուով հայ բնակչութեամբ՝ 79 ընտանիքով եւ 97 մանուկներով: Պրանթֆրըրտն ալ ունէր 300 շունչէն աւելի հայ բնակչութիւն՝ 75 ընտանիքով: Համիլթընը 239 հայ բնակիչ կը հաշուէր՝ 76 ընտանիք, 82 մանուկ: Ասոր կը հակադրուի Թորոնթօ հաստատուած հայերու թիւը, որ 100 շունչէն աւելի քիչ էր:

xliv

Այդ օրերուն շարք մը կազմակերպութիւններ Գանատա ներգաղթող հայերուն մասնակցու- թիւնը կը վայելէին, ինչպէս օրինակ 1920-էն առաջ հիմնուած «Հայ կարմիր խա»»-ը՝ կանացի բարեսիրական կազմակերպութիւն vp? եւ երկու քաղաքական կուսակցութիւն՝ «Հայ յեղափոխ- ական դաշնակցութիւն»-ը (Դաշնակներ) եւ «Սոցիալ դեմոկրատական հնչակեան կուսակցու- թիւն»-ը (Հնչակներ), որոնք տարբեր քաղաքներու մէջ մասնաճիւղեր ունէին: Նոր նախաձեռնու- թիւններ, օրինակ «Գանատահայ միութիւն»-ը եւ «Հայ բարեգործական ընդհանուր միութեան»` տեղւոյն մասնաճիւղը թորոնթոյաբնակ նորեկներ դէպի իրենց կը հրապուրէին: Նոյն ընթացքին Համիլթընի մէջ նոր «Ազգային գրադարանի վարչութիւն»-ը ստանձնած էր մանուկներուն հայերէն սորվեցնելու եւ հայ մշակոյթը յ)առաջմղելու մարտահրաւէրները: Դրամահաւաքի յաջող հանգանակութենէ մը ետք, Վարչութիւնը 1928-ի սկիզբը կը վերաբանայ հայերէնի երեկոյեան դպրոցին դռները: Նորաստեղծ «Հայ երիտասարդաց միութիւն»-ներն ալ գործունեայ էին ընկերային-հասարակական եւ մշակութային գործերու մէջ. եւ, միջհամայնքային կապերը զօրացնելու որպէս միջոց, ջանքեր մեկնարկուած էին այս միութիւնները մէկ եւ միացեալ խումբի մը մէջ իրարու զօդելու:

Հայկական մշակութային ձեռնարկները եւ գործունէութիւնը մեծ ոգեւորութիւն եւ ուրախ- ութիւն կը բերէին համայնքներուն: Տարբեր քաղաքներու ներգաղթեալները ներկայացումներ կը բեմադրէին, բանավիճական ժողովներու կը մասնակցէին, բանախօսներ կը հրաւիրէին եւ երգ, երաժշտութիւն ու ասմունք ներառող հանդէսներ կը կազմակերպէին: Այս ձեռնարկներէն շատերուն հայկական ճաշեր կը մատուցուէին եւ երաժշտութիւնը, ջութակահարի մը կատա- րումով, բոլորին՝ մանուկ թէ մեծ, այր թէ կին, կու տար միասին ուրախ շուրջպար բռնելու առիթը:

Հայերը հպարտութեամբ իրենց մշակոյթը կը ներկայացնէին գանատացի հանրութեան: 1927-ի յունիսի թիւէն կիմանանք, որ Թորոնթոյի հայկական երգչախումբը, պարոն Երուանդ Սըլիեանի խմբավարութեամբ, մասնակցած է խմբերգային արուեստի միջազգային համերգի մը, որուն հովանաւորը «Արեւելեան աստղի ազատ-որմնադիրներու միաբանութիւն»-ն էր:

Տեղական այլազան պատումներէ տարբեր համայնքներու առաջնորդներու անուններ կիմանանք: Համիլթընի մէջ, օրինակի համար, սկիզբէն իսկ կ՛արձանագրուի Մուրատեան- Մելքոնեան ընտանիքներուն տիրական ներկայութիւնը՝:

Տեղական լուրերու կողքին «Արարատ»-ը նաեւ պատմութիւններ կը տպէր, նամակներ եւ համայնքի բնակիչներուն կողմէ գրուած յօդուածներ: Զարեհ Պտուկեանը, որ Ճորճթաունի հայ- որդի մը չէր, այլ ագարակատան «մայրիկ» տկն. Սրբուհի Պտուկեանին որդին, «Կաղանդի գիշերը» պատմուածքը հրապարակած է: Նոյն ձեւով ալ Վարդերես Նահապետեանը՝ «ֆիկընեան

2 1910-ին հիմնուած «Հայ կարմիր խա»»-ը այսօր ալ կը շարունակէ իր բարեսիրական գործունէութիւնը «Հայ օգնութեան միութիւն» (ՀՕՄ) անուան տակ:

3 «Հայ բարեգործական ընդհանուր միութիւն»-ը (ՀԲԸՄ) հիմնուած է Գահիրէ (Եգիպտոս) 1906-ին: Ան ալ մինչեւ այսօր կը շարունակէ աշխարհասփիւռ իր բազմաբնոյթ մարդասիրական գործունէութիւնը:

4 Այս ընտանիքներուն անդամները Էրզրումի նահանգի Քղի գաւառակի (կամ «քազա»-ի) իրենց հայրենի Առեք գիւղէն (այսօր Էսքիքաւաք կոչուող) գաղթած էին Էրզրում քաղաք, յետոյ Գահիրէ (Եգիպտոս), ապա Ատլանտեանը կտրելու մեծ ճամբորդութիւնը ընելով հասած Պրանթֆըրտ եւ Համիլթըն (Օնթարիօ):

xlv

տղայ»՞ մը, անգլերէնէ թարգմանուած պատմուածք մը յանձնած է տպագրութեան, իսկ իր եղբայրը` Յեսուն, որ նոյնպէս ֆիկընեան տղայ մըն էր, նկարագրած է Մեյփըլին մօտակայ ագարակի մը մէջ իր աշխատանքի տեղաւորուիլը եւ իր ընկերական յարաբերութիւնները այդ շրջանի հայ տղոց հետ: Ցեղասպանութենէն վերապրած այս տղոց իրարու հանդէպ ունեցած եղբայրական ջերմ գորովին մասին նշոյլ մը կիմանանք Յեսուի պատմածէն, թէ ինչպէս սուրբ Ծնունդին իրեն այցելած է եղբայրը, որուն կ՛ընկերանային Աւետիս (Ֆրենք) Օզանեանը, Յովհաննէս (Ճոն) Սողիկեանը, Արտաշէս Փափազեանը եւ Քաջազուն Պարոնվարդեանը. բոլորն ալ ֆիկընեան տղաք էին:

Որպէս լուրերու եւ արտայայտման հարթակ՝ «Արարատ»-ը կենսական էր, որովհետեւ այդ օրերուն գանատահայ ուրիշ ոչ մէկ թերթ գոյութիւն ունէր: Գանատահայերու կարդացած լրագիր- ներուն մեծ մասը արտասահման լոյս կը տեսնէին՝ կամ ԱՄՆ կամ Միջին Արեւելք: Երբեմն- երբեմն Գանատա հաստատուած հայերը լրատու յօդուածներ կը ղրկէին ամերիկահայ թերթ- երու, օրինակ «Հայրենիք»-ին, «Երիտասարդ Հայաստան»-ին, «Հայաստանի կոչնակ»-ին կամ «Պայքար»-ին, կամ ալ տեղեկատուական թերթիկներ կը պատճենահանէին եւ իրենց համայնքին մէջ կը ցրէին, յաճախ առձեռն բաժնելով: Հայերէն «Արարատ»-ը տեղւոյն վրայ հրատարակուող միակ հայալեզու լրագիրն էր 1920-ականներուն, իսկ այդ թուականները վերահաստատուելու եւ վերականգնումի վճռորոշ ժամանակաշրջան մըն էին հայ գաղթականներուն համար:

«Արարատ»-ի էջերը որպէս արխիւ վկայութիւն են այն մասին, թէ ինչպէս վերապրողները, օտար երկիր գաղթականները սկսան ընկերային-հասարակական, քաղաքական, մշակութային, բարեսիրական, մտաւոր եւ կրթական նախաձեռնութիւններով ու կիները եւ երիտասարդները ներգրաւելու ուղղուած յատուկ միութիւններով Սփիւռքի մէջ հիմքերը դնել հայ համայնքային կեանքի յարաբերութիւններուն, կառուցել եւ ամրացնել զանոնք:

Միեւնոյն ատեն տեղի ապրողները չմոռցան կարիքի մէջ գտնուող արտասահմանի իրենց հայրենակիցները: Երբ 1926-ին երկրաշարժ եղաւ Հայաստանի մէջ, հայերէ թէ ոչ հայերէ կատարուած հանգանակութեան արշաւը գրեթէ $600 գոյացուց:

5 «Գանատայի հայանպաստ ընկերութիւն»-ը հովանաւոր եղած է, որ Ցեղասպանութենէն փրկուած 109 մանչեր գան Գանատա: Ճորճթաունին մօտակայ ագարակատան մէջ որոշ ատեն մը ապրելէ ետք, անոնք ագարակներ ղրկուած են որպէս խնամակալութեան առնուած պզտիկներ կամ որպէս վճարովի պայմանաւորուածութեամբ աշխատող մշակներ: Կազմակերպութիւնը եւ իր իրաւայաջորդ «Գանատայի միացեալ եկեղեցի»-ն նաեւ 38 աղջիկ եւ մանկամարդուհի բերած է Գանատա՝ որպէսզի սպասուհիի գործ ընեն: Վերջիններս գլխաւորաբար Թորոնթօ կ'աշխատէին:

Ցեղասպանութենէն մազապուրծ փրկուած 14 այլ տղաք ալ, դարձեալ որպէս մշակ աշխատելու հեռա- նկարով Գանատա բերուած են «Mr. Fegan’s Homes» կոչուող կազմակերպութեան կողմէ: Այս տղաքը սկիզբը Լոնտոնի (Անգլիա) «Հայ գաղթականներու (լորտ մեյըրի) հիմնադրամ»-ին կողմէ Քորֆու կղզիէն Անգլիա ղրկուած էին: Մօտաւորապէս երկու տարի Անգլիա անցընելէ ետք «Mr. Fegan’s Homes»-p կը կազմա- կերպէ անոնց Գանատա ներգաղթը: Առհասարակ անոնք Ճորճթաունի պզտիկներէն աւելի մեծ էին տարիքով եւ ուղղակի որպէս մշակ կը ղրկուէին ագարակներ աշխատելու, սովորաբար երկու տարի ժամանակով: Ի տարբերութիւն Ճորճթաունի հայորդիներուն, ֆիկընեան տղաքը պարտաւոր էին իրենց ներգաղթի ծախսերը (մօտաւորապէս $50) վերադարձնել զիրենք Գանատա տանող կազմակերպութեան:

xlvi

Տղոց նախաձեռնութիւնները

Սկիզբը «Արարատ»-ի գլխաւոր նպատակը կրթական էր: Թերթը կը միտէր տղոց սորվեցնելու իրենց մայրենի լեզուն գրել-կարդալ, իրենց հայկական եւ գանատական մշա- կութային ժառանգութիւնը փայփայել եւ պահպանել ու ամրապնդել այն արժէքները, որոնք պզտիկներուն կ՛ուսուցանուէին:

Տղաքը շա՛տ կ՛աշխատէին «Արարատ»-ը հրատարակելու համար եւ շատ կը հպարտանային անոր հրատարակութեամբ: Առաջին անգամ 50 օրինակ լոյս ընծայած GO տարեկան բաժա- նորդագրութեան համար $1 գանձելով (տասը թիւի համար): Բայց այս շուրջ քսան էջ հաշուող աշակերտական պաշտօնաթերթը այնքան մեծ յաջողութիւն ունեցաւ, որ տպաքանակը ի վերջոյ հասաւ 2 000 թիւի եւ գինը բարձրացաւ $1,25-h:

«Արարատ»-ի սկզբնական շրջանին, մինչեւ Գանատա գալը հայերէն լաւ հիմնական կրթու- թիւն ունեցող տղաքը ստանձնած էին լրագրական աշխատանքը. անոնց մէջ էին Յակոբ Յակոբեանը, Մամբրէ Շիրինեանը, Օննիկ Շանկաեանը, Արմենակ Գոյումճեանը եւ Հայկազ Մեսրոպեանը: Աստիճանաբար, անոնք տարիքով աւելի պզտիկ տղաք ալ ներգրաւած են գործին մէջ, օրինակ` Յակոբ Աբրահամեանը (Ճէք Աբրամեան), Գրիգոր Ազնաւորեանը, Աղավարդ (Արդ) ն ետիսեանը եւ Գեղամ Պապիկեանը (Ճորճ Մուրատեան): Այսպիսով պզտիկները կրցած են գործը շարունակել երբ տարիքով աւելի մեծ տղաքը ագարակատունէն ղրկուած են այլ ագարակներու մէջ աշխատելու:

Պատուի խնդիր էր. տղաքը յաճախ իրենց ծննդավայրն ալ իրենց ստորագրութեան հետ կը յիշատակեէին իրենց հեղինակած յօդուածի մը վերջաւորութեան: Այսպէս, Գրիգոր Ճէրահեանին ստորագրութեան քով կար իր ծննդավայրին անունը` Ատաբազար (Կոստանդնուպոլսոյ / Իսթանպուլի մերձակայ քաղաքը):

Տղաքը կարճ գեղարուեստական պատմուածքներ կը գրէին՝ ընդհանրապէս բարոյական կամ կատակերգական նիւթերով, առակներ, թարգմանութիւններ կը հրապարակէին, բանա- ստեղծութիւններ, հայոց պատմութեան ակնարկներ, հրատապ նիւթերու մասին վերլուծական յօդուածներ, որոնց մէջ կ'արտայայտէին իրենց կարծիքները եւ տպաւորութիւնները: Մեծ հաճոյքով կը գրէին ագարակատան իրենց առօրեայ կեանքին մասին (օրինակ՝ արդարադատ- ութեան իրենց համակարգին ու դատական ատեանին մասին), ագարակին մէջ իրենց աշխա- տանքին մասին (օրինակ՝ իրենց հաւնոցին եւ կովերուն մասին), «Պատանեկան կարմիր խա»»-ի իրենց մասնաճիւղին մասին եւ բազմաթիւ քաղաքներու մէջ իրենց ունեցած համերգներուն մասին: Յակոբ Յակոբեանը գրած է ագարակատան կրօնական սովորոյթներուն մասին, ուրիշ յօդուած մըն ալ այն մասին, թէ տղաքը ինչպէս տօնակատարած են Հայաստանի անկախութեան տօնը՝ մայիս 28-ը: Մամբրէ Շիրինեանը գրած է ապրիլի 24-ին Ցեղասպանութեան յիշատակման ձեռնարկին մասին: Այս հանդիսաւոր առիթներուն տղաքը հաւասար տեղ կու տային «Մեր հայրենիք»-ին՝ Հայաստանի ազգային օրհներգին ու «Oh! Canada»-ին՝ Գանատայի օրհներգին, «God Save the King»-ին ու «Յառաջ, նահատակ» հայրենասիրական քայլերգին: Ուրիշ յօդուածի մը մէջ Մամբրէն կը նկարագրէ իրենց շա՛տ յաջող համերգային շրջագայութիւնը ի Տիթրոյթ (Միշիկըն): Օննիկ Շանկաեանն ալ, Համիլթըն ճամբորդութենէ մը ետք, մտահոգութիւն կը յայտնէ առ այն թէ, տրուած ըլլալով որ գանատահայերու նոր սերունդը կը նախընտրէ անգլերէն խօսիլ, շուտով պիտի մոռնան իրենց մայրենի լեզուն:

xlvii

Տղաքը կը քաջալերէին Ճորճթաունէն հեռու ագարակներու մէջ գործի տեղաւորուած իրենց «եղբայրները», որ յօդուածներ ու պատմութիւններ գրէին, եւ կանոնաւորապէս կը հրատա- րակէին այս գործերը: 1928-ի յունուարի թիւին մէջ Ճարվիսէն (Օնթարիօ) եկած երկու հետա- քրքրական նիւթ կայ. Արմենակ Գոյումնճեանի «Ճարպիկ Պետրոսը»-ն ենւ Արշաւիր Պէզազեանի խոհական լուրջ վերլուծութիւնը կարգապահութեան մասին:

Այս զանազան նիւթերով մասնակցիլը կ՛օգնէր տղոց իրենց մայրենի լեզուով գրելու եւ կարդալու: Կասկած չկայ, որ Ալիքսանեանը կը շտկէր ուղղագրական թէ քերականական ամենէն ցայտուն սխալները: Եւ տրուած ըլլալով որ հայերէնի դասագիրքեր եւ ընթերցարաններ ձեռք ձգելը մեծ խնդիր էր 1920-ականներուն՝ «Արարատ»-ը յաճախ տղոց համար ընթերցարանի դեր կը կատարէր:

Այս պատանիները միշտ շնորհակալութիւն կը յայտնէին իրենց թերթի բաժանորդներուն եւ իրենց աջակիցներուն: Անոնք յատկապէս երախտապարտ էին տարբեր քաղաքներ եւ համայնք- ներ իրենց այցելութիւններուն ատեն հայերու թէ օտարներու կողմէ իրենց ստացած րնդու- նելութեան եւ վայելած հիւրասիրութեան համար:

Թերթին տպաքանակը աւելցնելու եւ շրջանառութիւնը մեծցնելու նպատակով՝ տղաքը կը դիմեն իրենց ընթերցողներուն, որ գովազդեն իրենց հրատարակութիւնը եւ ամենաշատ թիւով նոր բաժանորդ բերողի մրցոյթ մը կը կազմակերպեն: Յաղթողը Տիթրոյթէն (Միշիկըն) պրն. Խորէն Ծատուրեանը կ՛ըլլայ, որ 83 նոր բաժանորդ կը բերէ թերթին եւ կը ստանայ իր մրցանակը՝ Լեւոն Պապաեանին կողմէ նուիրուած գորգ մը:

Հնարագէտ այս տղաքը գրական մրցում մը կը կազմակերպեն գանատահայ բոլոր պատանիներուն միջեւ: Լաւագոյն պատմուածքներու եւ լաւագոյն թարգմանութիւններու հեղինակները կը ստանան մրցանակներ, որոնք տղաքը իրենք սահմանած էին: Այս պատանի- ները հնարագէտ էին նաեւ իրենց ագարակատան համար դրամահաւաք ընելու գործին մէջ: Անոնք ոչ միայն տարբեր քաղաքներու մէջ համերգներ կը կազմակերպեէին, այլ նաեւ իրենց իսկ կազմած ու հրատարակած օրացոյցէն եւ երգարանէն օրինակներ կը ծախէին:

1928-ի յունուարին Ճորճթաունի ինչքն ու ստացուածքը եւ մինչեւ 18 տարեկան տղոց համար պատասխանատուութիւնը զիրենք Գանատա բերող միութենէն՝ «Գանատայի հայա- նպաստ ընկերութենէն» կը փոխանցուին «Գանատայի միացեալ եկեղեցի»-ին: Քիչ անց այն տղաքը, որոնք տակաւին Ճորճթաունի ագարակատունն էին, կը ղրկուին ագարակներ՝ աշխա- տելու, եւ Ճորճթաունի կալուածը կը վերածուի չամուսնացած մայրերու կեդրոնի:

Տղոց այս ցրօնքը նոր նպատակ մը կ՛աւելցնէ «Արարատ»-ին առջեւ` կապերու պահ- պանումը: «Արարատ»-ը հպարտութեամբ կը վարէ «Հայորդիներու աշխարհէն» սիւնակը իր էջ- երուն մէջ: Այս խորագիրին տակ լուրեր կը հրապարակուէին տղոց աշխատանքի վայրերուն եւ հասցէներու փոփոխութիւններուն մասին, որպէսզի կարենային իրարու հետ կապի մէջ ըլլալ, եւ աս շատ կարեւոր կապ մըն էր պատանիներու համար, որոնք յաճախ մեկուսացած էին Օնթարիոյի պզտիկ ագարակներուն եւ գիղակներուն մէջ: Հայկական սփիւռքի այս տարտղնուած հատուածին համար «Արարատ»-ը նաեւ ուսուցման գործիք էր: Շնորհիւ իրենց «Արարատ»-ի ամենամսեայ թիւերուն, որոնք ձրի կը ստանային, պատանիները կրնային կարդալ վերջին լուրերը, իրարու հետ կապի մէջ մնալ, տարուիլ պատմութիւններով եւ լեզուի իրենց տիրապետումը բարելաւել. բոլորը՝ միաժամանակ:

xlviii

«Արարատ»-ը նաեւ կապ էր տղոց եւ իրենց ուսուցիչին՝ Արիս Ալիքսանեանին միջեւ, որ թէ՛ իրենց մեծ եղբայրն էր, pl մենտորն էր: Այս յարաբերութիւնը շատ կարեւոր էր որբ տղոց համար: Օրինակ` Ալիքսանեանը կը խրատէր զանոնք իր խմբագրականներով եւ անձնական հանդի- պումներով որ շարունակէին իրենց պաշտօնական ուսումը: Քորնինկ կեդրոնին ունեցած հաւա- քածոյին «Արարատ»-ի վերջին թիւին մէջ Ալիքսանեանը կը դիմէ հայերուն, ուր որ ալ ըլլան անոնք, որ իրենց նպաստը բերեն պատանիներուն համար յատուկ ստեղծուած կրթական ֆոնտին, որպէսզի գոնէ մասամբ հոգան անոնց երկրորդական վարժարանի ծախսերը:

Թերթը նաեւ պատանիները կը կապէր իրենց հայկական արմատներուն: Այս յարաբերութ- եան մէջ Ալիքսանեանը կրկնակի դեր մը կը տանէր. ոչ միայն կը քաջալերէր տղաքը եւ կը մղէր զանոնք գրկաբաց ընդունելու իրենց հայկական ժառանգութիւնը, այլ նաեւ անոնց ջատագովն էր հայութեան մէջ՝ մօտ թէ հեռու: Իր յօդուածներէն մէկուն մէջ ան կարձանագրէ իւրաքանչիւր չափահաս հայ մարդու արդէն գիտցածը, որ «այս տղաքը Հայաստանն են»:

Ալիքսանեանը կրկին ու կրկին կը շեշտէ «Արարատ»-ի դերը իբրեւ այս տղոց եւ իրենց հայկ- ական ինքնութեան միջեւ կապ, եւ կոչ կ՞րնէ հայերուն լիաբուռն աջակցելու պաշտօնաթերթին: Ընդունելով հանդերձ գանատական կեանքին մէջ համարկուելու անհրաժեշտութիւնը եւ նոր հայրենիքին հանդէպ հաւատարմութիւն ու յարգանք թելադրելով հանդերձ` Ալիքսանեանը կրակոտ դիրքորոշում ունէր այս ողջ մնացած գառնուկները հայկական փարախին մէջ պահելու հարցին մասինծ:

«Արարատ» ամսաթերթին միջոցով տղաքը իրարու հետ կապի մէջ կը մնային: Անոնք իրարու հետ կապուած կը մնային նաեւ իրենց հաստատած ընկերակցութեան ընդմէջէն: Քորնինկ կեդրոնի ունեցած «Արարատ»-ներու հաւաքածոյին նախավերջին թիւը (1929 ապրիլ) գլխաւորաբար «Գանատայի հայորդիներու միութեան» մասին է: «Գանատայի հայորդիներու միութեան պատմական»-ին կը հետեւի կազմակերպութեան ծրագիր-կանոնագիրը, եւ պատ- գամաւորական ժողովի մը մասին տեղեկատուութեան կը յաջորդեն նորընտիր վարչութեան անդամներուն անունները:

Այժմ պայմանները ստեղծուած էին, որ հայորդիները նոր տասնամեակը ոտնակոխէին, որ չափահաս տարիքի հասնելով ինքնուրոյն երթային կեանքին ընդառաջ եւ իրենց միջեւ ստեղ- ծուած կապերը պահէին իրենց իսկ պաշտօնաթերթին եւ միութեան միջոցով:

Այլ երեւոյթներ

Ինչպէս հայկական բոլոր թերթերը, հայերէն «Արարատ»-ն ալ ազգականներ փնտռելու միջոց մըն Ep տրուած ըլլալով որ այդքան մեծ թիւով ընտանիքներ պատերազմին ու Ցեղասպանութեան ատեն քանդուած էին: Օրինակ՝ կը կարդանք որ Եգիպտոսի եւ Ֆրանսայի ազգականները կը փնտռեն ատապազարցի (Թուրքիա) քսանամեայ Արամ Սագայեանը, Գրիգորի որդին:

ծ Ինչպէս անձամբ կրնամ հաստատել, Ալիքսանեանի վճռականութիւնը ոչ միայն խօսքերով, այլեւ գործով կ՛արտայայտուէր: Ան Ճորճթառունի հայորդիներ ու ֆիկընեան տղաք գործի կ՛առնէր իր գորգերու գործին մէջ եւ անոնց հայկական միջավայր մը կը պարգեւէը:

xlix

«Արարատ»-ը նաեւ ամուսնութիւններու, ծնունդներու, մկրտութիւններու աւետիս կու տար եւ մահեր կը գուժէր: Հոն կը կարդանք, որ թոքախտէն անժամանակ մահացած է պատանի Յովհանէս Տէրտէրեանը. Ճորճթաունի հայորդիներէն առաջին մահացողը եղած է ան:

«Արարատ»-ը կը հրապարակէր նաեւ հայորդիներէն կամ բաժանորդներէ խմբագիրին ուղղուած նամակներ: Օննիկ Շանկաեանը, որ այլս ագարակատունէն դուրս կ'ապրէր եւ գործի դրուած էր Վայնլէնտի մէջ, կը գրէր, թէ ինքը Սէնթ Գաթրինզէն միայն 7 մղոն հեռու կը գտնուէր եւ անհամբեր էր այդ քաղաքի հայ համայնքը այցելելու: 1927 մայիսի թիւին մէջ, պրն. Թորոս Ս. Ազատեանը՝ Կոստանդնուպոլսոյ / Իսթանպուլի Ուսումնական խորհուրդին դիւանա- պետը, կը գրէր, թէ մեծ հետաքրքրութեամբ եւ հաճոյքով կը կարդար «Արարատ»-ը, կը դրուա- տէր Ալիքսանեանը հայորդիներուն հետ իր տարած աշխատանքին համար, պաշտօնաթերթին հրատարակութեան համար, եւ տղոց թունդ հայկական ոգիին համար:

Այս կարճ ակնարկը աւարտեմ հետեւեալ մէջբերումով. «Մտածէ: Հարիւր Հայորդիներս, 10- 17 տարեկան, այս թերթիկը կը նկատենք միակ կապը մեր եւ դուրսի Հայ աշխարհին միջեւ: Ցրուած Գանատացիներու Ագարակներու մէջ, հեռու որեւէ ազգակցէ, ամսէ ամիս պիտի սպասենք Արարատին. պիտի գրենք անոր համար եւ ուրախ պիտի ըլլանք մեր գողտրիկ թերթի գտած ժողովրդականութենէն: Մասնակցէ՛ մեր քէմբէյնին: Դուն ալ գոհ պիտի մնաս, մենք wp’:

(Թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի)

Զապէլ Գարրինլեան-Չրչիլը ծնած է Համիլթրեն: Երկարամեայ օնթարիոցի մեր պատմաբանը անձամբ ծանօթ է «Արարատ» ամսաթերթերուն մէջ յիշատակուող անձերէն շատերուն հետ ե շատերու հետ հարցազրոյց վարած Է: Գաբրիէլեան-Չրչիլը հեղինակած է Like Our Mountains: A History of Armenians in Canada», «Sisters of Mercy and Survival: Armenian Nurses, 1900-1930» x don opէն հրատարակունլիք «The Georgetown Boys: Genocide, Orphans, and Canadian Humanitarianism» hunnnpները, ինչպէս նան Judpwgիhրն Է «Polyphony: Armenians in Ontario»-ին: Գաբրիելեան-Չրչիլը պատմութեան ցկեանս պատուոյ պրոֆեսոր է «Քալիֆորնիայի պետական համալսարան»-ի մէջ, Ֆրեզնօ:

7 Հայերէն «Արարատ», յունիս 1927, էջ 13:

The Biography of Aris L. Alexanian’ John Farr

There has always been mystery surrounding Aris Alexanian. His early life was a blur of lore and legend known only to himself as he arrived in Canada a penniless orphan. Later parts of his story are well documented. He was in Ontario as an educator at the Armenian Boys’ Farm Home in Georgetown (1923-1927). He started in the carpet business around 1925. He married and settled in Hamilton in 1927. Then after the Second World War his story flourished when he travelled the world to buy oriental rugs for his expanding business. The Hamilton Spectator newspaper took an interest and reported on his frequent adventures. Through the media and many speaking engagements, he cultivated a remarkable persona. With his colourful nature, storytelling ability, fascinating origin story and romantic world view, Aris created a powerful and respected mythology. The stories he wove were as complex, dramatic, and colourful as the intricate patterns of the Persian rugs he loved and knew so well. Shot in the head and left for dead. Armenian Genocide survivor. Escaping Ottoman Turkey through the wilderness, alone for 76 days. Arrested numerous times. Sold as a slave. He often stared death in the face. Aris’s tales were incredible and heartbreaking.

Little is known of Aris’s early life and his exact date of birth is unknown. He was born in Agn (present-day Kemaliye) in 1901, in what was then the Ottoman Empire. He reports that in 1909 (age 8) he was the second youngest of eight siblings and that his family was prosperous. Around this time the family business was looted, his home burned, and his father and grandfather killed by “Turkish Gendarmes,” struck by the growing violence against Armenians unfolding around them. His mother, grandmother, and siblings were suddenly destitute, forcing oldest brother Neshan to work and support the family. A photograph including Aris and dated 1909 shows him at an Armenian orphanage in Sivas. The fate of his mother is unknown.

On April 5, 1915, (age 14) while at an Armenian school in the town of Samsun on the Black Sea, Aris along with 205 boys was arrested by gendarmes. The group were bound with ropes and marched to another town, then to a plateau and shot, with a Turkish mob watching. The survivors were bayoneted. Aris was wounded in the head and left for dead in a pool of blood. After the horde left, he and three other boys escaped through the night.

Shortly after finding his way home, he was arrested again; this time a Turkish gendarme either took pity on him or advantage and sold him to an uncle as a slave for “a lousy dollar.” Aris herded sheep and goats for his new owner. During this period, he did linguistic work for which his master collected a fee, undercutting the local “Mohamadan priest.” Knowing Turkish, he read and wrote letters for local Turkish women whose husbands were away with the Ottoman army. The poor were charged nothing, but when his master found out he was “horsewhipped.”

! This biography is based on Aris’s personal papers, articles in the Hamilton Spectator (1929-1961), and Jack Apramian’s The Georgetown Boys. Quotes are taken from Aris’s notes and letters.

li

He eventually escaped his servitude and headed for the Russian border some 200 miles (300 km) away. He wandered alone in the wilderness for 76 days foraging for food and hunting wild animals, even surviving a bear encounter. It is unknown if he made it to Russia.

His story picks up in 1920 (age 19) when he arrived in Istanbul “after four years of terrible experiences through the valley of the shadow of death.” He found work shovelling coal at a railyard and planned to save money and go to America. With the help of a benefactor, a friend of his father from his hometown Agn, he secured a steamship pass. Aris often mentioned benefactors and guardian angels. The guardian angels he referred to were Providence and Destiny, which were concepts taught to him by his grandmother whom he revered. He was also genuinely thankful for the many people who helped him during desperate times. This likely instilled in him a similar penchant later in life when he himself became a benefactor for many through community involvement, working with the Armenian orphans in Georgetown, assisting Armenians to immigrate to Canada, givingjobs in his business to friends and relatives, and staunchly supporting the Armenian Church.

Aris’s American dream began in New York City where he spent three months. He did not care for it and relocated to Hamilton, Ontario, where he lived with the Charkoyan family whom he knew from the voyage over. Then in 1923, we find Aris (age 22) in Georgetown, Ontario, working for the Armenian Relief Association which brought young boys orphaned by the Armenian Genocide to Canada. He was a teacher and assistant superintendent at the farm school, where he had a positive influence on the boys. Aris and Levon Babayan, a Toronto carpet merchant and member of the Association, lobbied for them to retain their Armenian language. He became a mentor to them and started a school publication called Ararat in which they creatively expressed their views about their own lives and experiences. After leaving his position in 1927, he continued to publish the Armenian edition of Ararat for two more years, as a newspaper aimed at the boys who were now working on farms and other Armenians in Canada and the United States.

Earlier in 1926 (age 25) Aris married Mary Boghosian. She had recently arrived in Canada from Egypt. They lived for a time at the farm home before moving back to Hamilton, where he sold rugs at the Oriental Art Gallery. They lived in the apartment above the store, on King Street. There is little information on his early rug trade period, but letterhead for the store shows Aris in partnership with Paul Postian. The Hamilton Spectator reported in 1929 that Aris had purchased the Oriental Art Gallery and renamed it Alexanian’s Oriental Rug Company. He started importing his own rugs in 1934 through relatives in Persia who acted as agents and buyers.

The young couple soon started a family with first son Aram born in 1928, Armen in 1930, and third son Albert in 1943. Aris expanded his business to Ottawa in 1950 with a store run by oldest son Aram. Then another store in Kitchener which Armen managed. He added a rug cleaning operation and expanded his store offerings with imported paintings and oriental furnishings. This was a period of growth, during which Aris travelled extensively purchasing products for his stores.

Starting around 1948, following his return from long rug buying excursions in Europe, the Middle East, India, and Egypt, Aris gave lectures accompanied by his photographs and 16 mm films. These presentations to church groups, local business organizations and the public were popular. Favourite stops were Jerusalem where he connected with Armenian Church leadership; Egypt for a photo-op with camels and pyramids; and the Taj Mahal in India. In Iran alone he

lit

travelled thousands of kilometres to remote weaving towns in search of Persian rugs. Handwritten and typed transcripts of these talks show him speaking expertly about rug weaving, the political situation in the countries he visited, his personal origins, international adventures, and his colourful life. There is documentation of trips around 1948, 1952, and 1957 and at least three earlier expeditions. In addition to his speeches, there were feature stories published in the Hamilton Spectator, where he served as a quasi-foreign correspondent. By 1958 he claimed to have travelled 304,000 miles (490,000 km) outside the country since the Second World War. The “around the world” buying trips were a very important part of his persona. To commemorate these adventures he established the tradition of awarding an around the world trip to employees of Alexanian Carpet who worked for the firm for 25 years.

At their home, which was now a large house on Delaware Avenue in Hamilton, he and Mary entertained family and a host of international guests. His friend Mirza Osman Ali Baig, the Pakistani high commissioner to Canada, often visited. Outside the business, Aris was a pillar to his extended family and the Armenian community. At family picnics he would be seen at the barbecue spinning shish kababs or lounging in the shade reading a newspaper. During quiet times at the house, he liked to retire to his basement reading room to smoke and read from the large selection of magazines and newspapers he subscribed to.

Aris died on June 27, 1961, from heart failure. His obituary in the Spectator described him as one of Canada’s leading rug importers and probably Hamilton’s most widely travelled merchant. He is remembered fondly as a great storyteller who captivated audiences with a romantic world view blessed by Providence and Destiny. He was certainly a shrewd business titan, entrepreneur, Persian rug expert, committed family man, humanitarian, and staunch supporter of Armenian culture who embraced his adopted Canadian home. In view of the suffering and violence he had endured, he remarkably maintained a positive, forgiving, and optimistic view of the world. He asserted, “We the people of today shall be recognized by future historians as the authors, the architects and the builders of the new, free and peaceful world,” and more optimistically, “Man is a much superior being than the destructive beast many of us believe him to be.”

John Farr is a graphic designer, writer, and photographer. He is married, since 1983, to Alene Alexanian,

granddaughter of Aris Alexanian. He has done work for the Alexanian Carpet and Flooring company and often contributes to Alexanian family history projects with research, photography, and writing.

liti

liv

Կենսագրութիւն

Արիստակէս Ղուկաս Ալիքսանեանի' Ճոն Փառ

Արիս Ալիքսանեանի կերպարը միշտ առեղծուածով շրջապատուած եղած է: Իր կեանքին առաջին տարիները առասպելներու եւ հեքիաթներու միգամած մըն են, որուն իրականութիւնը միայն ի՛նքը գիտէր, քանի որ Գանատա հասած էր իբրեւ ոչ մէկ դահեկան ունեցող որբ: Իր կեանքի պատմութեան հետագայ հատուածները լաւ փաստագրուած են: Որպէս Ճորճթաունի հայորդիներու ագարակատան ուսուցիչ (1923-1927)` ապրած է Օնթարիօ: 1925-ի կողմերը հիմնած է գորգավաճառութեան իր գործը: Ամուսնացած է եւ Համիլթըն հաստատուած 1927-ին: Ապա, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք, իր այս պատմութիւնը ծաղկում ապրած է, երբ Արիսը ամբողջ աշխարհը չափչփած է իր ծաւալող ձեռնարկութեան համար արեւելեան գորգեր գնելու: «Hamilton Spectator» լրագիրը կը հետաքրքրուի Արիսին ճամբորդութիւններով եւ անոր յաճախակի արկածախնդրութիւններուն մասին նիւթեր կը հրապարակէ: Մամուլին, ինչպէս նաեւ: բազմաթիւ դասախօսութիւններուն ընդմէջէն Արիսը իր անձին շատ յատ- կանշական կերպարը ստեղծած է: Իր խայտաբղէտ բնաւորութեամբ, պատմասանի ճար- տարութեամբ, իր ակունքներուն հմայիչ պատմութեամբ եւ վիպապաշտ աշխարհահայեացքով՝ Արիսը ստեղծած էր հզօր եւ յարգուած առասպելական տիպար մը: Իր հիւսած պատմութիւն- ները մանուածապատ էին, գունագեղ եւ բարդահիւս՝ իր սիրած եւ այդքան լաւ ճանչցած պարսկական գորգերուն պէս: Գլուխէն փամփուշտ ստացած եւ դիտապաստ լքուած: Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրող: Փախուստ Օսմանեան Թուրքիայէն՝ ամայութիւններու ընդ- մէջէն, միս-մինակ, 76 օր: Բազում անգամներ ձերբակալուած: Որպէս գերի ծախուած: Յաճախ մահուան աչքերուն մէջ նայած: Արիսին պատմութիւնները անհաւատալի էին ու սրտաձնմլիկ:

Արիսին կեանքին առաջին տարիներուն մասին շատ քիչ բան յայտնի է, եւ իր ծննդեան ճշգրիտ թուականը անյայտ կը մնայ: Ծնած էր Ակն (այժմ Քեմալիէ վերանուանուած) 1901-ին, այդ օրերու Օսմանեան կայսրութեան մէջ: Կը պատվէ, որ 1909-ին (8 տարեկանին) ինքը ութ քոյր-եղբայրներու ամենապզտիկէն մէկ հատ մեծն էր, եւ որ իր ընտանիքը բարեկեցիկ էր: Մօտաւորապէս նոյն օրերուն է որ իրենց ընտանեկան գործը կողոպուտի կ՛ենթարկուի, իրենց տունը հրոյ ճարակ կը դառնայ, եւ հայրն ու մեծ հայրը կը սպաննուին «թուրք ժանտարմաներու» կողմէ: Անոնք զոհ գացած էին հայերուն հանդէպ իրենց շուրջը ահագնացող բռնութիւններուն: Արիսին մայրը, մեծ մայրը եւ քոյր-եղբայրները յանկարծ կը դառնան չքաւոր, եւ մեծ եղբայրը՝ Նշանը ստիպուած կ՛ըլլայ աշխատելու եւ ընտանիքին ապրուստը հոգալու: 1909-ի խմբային լուսանկար մը Արիսը ցոյց կու տայ Սեբաստիոյ (Սիվասի) ազգային որբանոցին մէջ: Մօրը բաժին հասած ճակատագիրը յայտնի չէ:

Այս կենսագրութիւնը կազմուած է հիմնուելով Արիսի անձնական թուղթերուն, «Hamilton Spectator»-h մէջ (1929-1961) հրապարակուած յօդուածներու եւ Յակոբ Աբրահամեանի «The Georgetown Boys» գիրքին վրայ: Մէջբերումները Արիսի գրառումներէն եւ նամակներէն են:

lv

5 ապրիլ 1915-ին (14 տարեկանին), երբ Սեւ ծովի առափնեայ Սամսոն քաղաքին մէջ հայկական դպրոցի աշակերտ էր, Արիսը 205 տղաներու հետ կը ձերբակալուի ժանտարմաներու կողմէ: Ժանտարմաները տղաքը պարանով իրարու կը կապեն եւ կը քշեն այլ քաղաք մը. հոն բարձրադիր հարթակի մը վրայ կը հանեն զանոնք եւ, հանդիսատես թուրք ամբոխի մը աչքերուն առջեւ, կրակ կը բանան: Ով չէր ինկած կրակոցէ, սուինահար կ՛իյնայ գետին: Արիսը գլուխէն կը վիրաւորուի եւ արեւան լիճի մը մէջ ինկած կը մնայ գետնին: Ժանտարմաները զինքը մեռած կարծելով կը ձգեն կերթան: Խուժանին մեկնումէն ետք, Արիսը եւ երեք այլ տղաք գիշերը մութին մէջ կը փախին:

Տան ճամբան գտնելէն քիչ ետք Արիսը նորէն կը ձերբակալուի: Այս անգամ թուրք ժան- տարմա մը կա՛մ կը խղճայ Արիսին, կա՛մ ալ առիթէն օգտուելով զինք «ոչինչ տոլարի մը արժէքով» կը ծախէ իր մէկ ազգականին: Արիսը իր նոր տիրոջ ոչխարները եւ այծերը կ՛արածեցնէ: Այս ընթացքին նաեւ լեզուական աշխատանք կը տանի, որուն վարձատրութիւնը իր տէրը կ՛առնէ՝ տեղւոյն «մահմետական հոգեւորական»-ին գործին վնաս հասցնելով: Տրուած ըլլալով որ թրքերէն գիտէր, Արիսը նամակ կը կարդայ եւ կը գրէ հոնտեղի թուրք կիներուն համար, որոնց ամուսինները զօրակոչուած էին օսմանեան բանակ եւ տունէն հեռու էին: Ան աղքատներէն դրամ չէր առներ, բայց երբ իր տէրը կ՛իմանայ այս մասին, Արիսը մտրակի հարուածներու կ՛արժա- նանայ:

Արիսը ի վերջոյ կը փախչի գերութենէն եւ կ՛ուղղուի դէպի Ռուսիոյ հետ սահմանը, որ մօտաւորապէս 200 մղոն (300 քմ) անդին էր: Ան 76 օր մինակը կը թափառի ամայացած տարածութիւններուն մէջ` ուտելու բան փնտռել-ճարելով եւ վայրի կենդանիներ որսալով, անգամ մը նոյնիսկ արջի հետ «հանդիպումէ» մը ետք ողջ մնալով: Չենք գիտեր՝ կը հասնի՞ Ռուսիա, jet” ns:

Արիսին պատմութիւնը կը շարունակուի 1920-ին (19 տարեկան Ep), երբ կը հասնի Կոստանդնուպոլիս «որս տարի ահաւոր փորձառութիւններ ապրելէ ետք մահուան ստուերին հովիտին մէջ»: Որպէս ածուխի թիարկու գործ կը գտնէ երկաթուղային կայանի մը մէջ եւ կը ծրագրէ դրամ շատցնել եւ Ամերիկա երթալ: Բարերարի մը՝ հօրը ակնցի մէկ ընկերոջը օգնութ- եամբ շոգենաւի տոմս կ՛ապահովէ: Արիսը յաճախ բարերարներ եւ պահապան հրեշտակներ կը յիշատակէր: Պահապան հրեշտակները, որոնց կ՛ակնարկէր, Նախախնամութիւնն ու Ճակատա- գիրն էին, երկու յղացք, որոնք իրեն սորվեցուցած էր մեծ մայրը, որուն հանդէպ խորունկ ակնածանք ունէր: Արիսը նաեւ անկեղծօրէն շնորհակալ էր այն բազմաթիւ մարդոց, որոնք օգնած էին իրեն իր յուսահատ պահերուն: Հաւանական է, որ հետագային ա՛յս իր մէջը դրած ըլլայ նմանօրինակ հակում մը, երբ ինքն ալ կը դառնայ բարերար՝ շատերու համար՝ համայնքին մէջ իր ներգրաւուածութեան ճամբով, Ճորճթաունի հայ որբերուն հետ գործելով, հայերու Գանատա ներգաղթելուն օգնելով, իր ձեռնարկութենէն ներս բարեկամներու եւ ազգականներու գործ տալով եւ հաւատարմօրէն աջակցելով Հայաստանեայց եկեղեցիին:

Արիսի ամերիկեան երազանքը սկիզբ կ՛առնէ Նիւ Եորքի մէջ, ուր կը մնայ երեք ամիսա: Քաղաքը չի գրաւեր զինք, եւ կը փոխադրուի Համիլթըն (Օնթարիօ), ուր կ՛ապրի Չարքոյեան ընտանիքին հետ, որոնց ծանօթ էր Ատլանտեանը կտրելու ճամբորդութենէն: Ապա 1923-ին 22- ամեայ Արիսին կը հանդիպինք Ճորճթաունի մէջ (Օնթարիօ) «Հայանպաստ ընկերութեան» իր աշխատակիցի հանգամանքով. «Հայանպաստ ընկերութիւն»-ը Հայոց ցեղասպանութեան

lvi

հետեւանքով որբացած հայ տղաք Գանատա կը բերէր: Արիսը Ճորճթաունի ագարակ- վարժարանէն ներս ուսուցիչ էր ու օգնական տնօրէն եւ տղոց վրայ դրական ներգործութիւն ունէր: Արիսը եւ «Հայանպաստ ընկերութեան» անդամ, Թորոնթոյէն գորգի վաճառական Լեւոն Պապաեանը ջատագով էին, որ տղաքը չմոռնային իրենց մայրենի լեզուն: Արիսը կը դառնայ անոնց մենտորը եւ կը սկսի հրատարակել «Արարատ» անունով աշակերտական հանդէսը, որուն մէջ տղաքը ստեղծագործ կերպով կ՛արտայայտէին իրենց իսկ կեանքին ու փորձառութիւն- ներուն մասին իրենց տեսակէտները: Այս պաշտօնէն 1927-ին հրաժարելէ ետք, Արիսը երկու տարի կը շարունակէ «Արարատ»-ի հայալեզու հրատարակութիւնը՝ որպէս թերթ մը, որ ուղղուած էր այժմ ագարակներու մէջ աշխատող տղոց եւ Գանատա եւ ԱՄՆ ապրող այլ հայերու:

1926-ի սկիզբները (25 տարեկանին) Արիսը կ՛ամուսնանայ Մարի Պօղոսեանին հետ: Մարին նոր եկած էր Գանատա Եգիպտոսէն: Որոշ ժամանակ մը զոյգը ագարակատան մէջ կ՛ապրի, ապա կը փոխադրուի Համիլթըն, ուր Արիսը գորգ ծախող կ՛ըլլայ «Oriental Art Gallery»- ին մէջ: Կապրին խանութին վրայի յարկաբաժինին մէջ, Քինկ փողոցին վրայ: Գորգի վաճառա- կանի այս սկզբնական կեանքին մասին քիչ տեղեկութիւն կայ, բայց խանութին պաշտօնա- թուղթերէն կիմանանք, որ Արիսը Բարթող (Փօլ) Փոստեանին գործընկերն էր: «Hamilton Spectator»-ը 1929-ին կը գրէր, որ Արիսը գներ էր «Oriental Art Gallery»-ն եւ զայն վերանուաներ tp «Alexanian’s Oriental Rug Company»: Uրիսը 1934-ին կը հիմնէ գորգի Գանատա ներմուծման իր գործը Պարսկաստան ապրող ազգականներու միջոցով, որոնք թէ գործակալ էին, թէ գնող:

Երիտասարդ զոյգը շուտով կը դառնայ ընտանիք իրենց առաջնեկի՝ Արամի ծնունդով 1928- ին, ապա Արմէնի՝ 1930-ին, իսկ 1943-ին կը ծնի երրորդ որդին՝ Ալպերթը: Արիսը իր գործը ընդ- լայնելով կ՛ընդգրկէ նան: Օթթաուան 1950-ին, ուր խանութի վարիչը իրենց աւագ որդի Արամն էր: Ապա ուրիշ խանութ մըն ալ կը բանան Քիչնըրի մէջ, այս անգամ Արմէնի տնօրինութեան տակ: Արիսը կ՛աւելցնէ նաեւ գորգերու մաքրման գործը եւ իր խանութներուն մէջ առաջարկուող տեսականին կ՛ընդլայնէ՝ ներառելով ներմուծուած կտաւներ ու նկարներ եւ արեւելեան կարա- սիներ: Աճման ժամանակաշրջան մըն էր, որուն ընթացքին Արիսը շա՛տ կը ճամբորդէր իր խանութներուն մէջ առաջարկուող ապրանք ձեռք ձգելու համար:

Մօտաւորապեէս 1948-էն սկսեալ Եւրոպա, Մերձաւոր Արեւելք, Հնդկաստան եւ Եգիպտոս գորգ գնելու երկար ուղեւորութիւններէ իր վերադարձին, Արիսը կը սկսի դասախօսութիւններ muy ցուցադրելով իր նկարած լուսանկարները եւ 16 մմ տեսաերիզները: Եկեղեցի յաճախող- ներու, տեղւոյն գործարար կազմակերպութիւններու եւ լայն հանրութեան ներկայացուող այս զեկուցումները շատ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէին: Արիսին նախասիրած կայաններէն էին Երուսաղեմը, ուր հանդիպումներ կ՛ունենար Հայաստանեայց եկեղեցւոյ հոգեւոր առաջ- նորդներու հետ, Եգիպտոսը՝ բուրգերուն առջեւ կամ ուղտերով «հանդիսաւոր» լուսանկարներով եւ Հնդկաստանի Թաճմահալը: Միայն Իրանի մէջ, պարսկական գորգեր փնտռելով, հազար- աւոր քիլոմեթրեր կտրած է գորգահիւսութեան հեռաւոր աւաններ երթալու համար: Այս դասա- խօսութիւններուն ձեռագիր թէ մեքենագրուած արտագրութիւնները ի ցոյց կը դնեն գորգա- հիւսութեան մասին մասնագիտական զրոյց վարող, իր այցելած երկիրներուն քաղաքական կացութեան մասին խօսող եւ իր անձնական ակունքներուն, աշխարհով մէկ արկածախնդրու- թիւններուն եւ խայտաբղէտ կեանքին մասին պատմող Արիսը: Վաւերագրումներ կան 1948-ի, 1952-ի եւ 1957-ի կողմերը տեղի ունեցած ճամբորդութիւններու, ինչպէս նաեւ առնուազն երեք

lvii

աւելի վաղ պատահած այցերու: Ի լրումն այս բանախօսութիւններուն, կային նաեւ «լուսարձակի տակ» պատմութիւններ՝ լոյս տեսած «Hamilton Spectator»-ի մէջ, որուն կիսով չափ պաշտօնական «արտասահմանեան թղթակից»-ն էր ան: 1958 թուականին Արիսը կը պնդէր, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ի վեր 304000 մղոն (490000 քմ) կտրած էր Գանատայէն դուրս: «Աշխարհով մէկ» այս գնումի ճամբորդութիւնները Արիսին կերպարին շատ կարեւոր մէկ մասը կը կազմէին: Իր այս արկածախնդրութիւնները ոգեկոչելու համար Արիսը հաստատեց «աշխարհի շուրջը» պտոյտ մը նուիրելու աւանդոյթը «Alexanian Carpet»-h այն աշխատողներուն, որոնք 25 տարի հոն աշխատած էին:

Իրենց օճախին մէջ, որ արդէն Համիլթընի Տելաուեր պողոտային վրայ ընդարձակ տուն մըն էր, Արիսը եւ Մարին ընտանիքի եւ արտասահմանցի հիւրերու հոյլ մը կը հիւրընկալէին: Արիսի բարեկամ Միրզա Օսման Ալի Պէկը՝ Գանատայի մէջ Փաքիստանի գլխաւոր յանձնակատարը, յաճախ կ՛այցելէր իրենց: Իր առեւտրական գործէն բացի՝ Արիսը սիւն մըն էր իր գերդաստանին եւ հայ համայնքին համար: Ընտանեկան դաշտահանդէսներուն կարելի էր զինք տեսնել՝ կրակ- արանին քով խորովածի շամփուրները դարձնելու կամ շուքին ընկողմանած թերթ կարդալու վրայ: Իսկ տան մէջ, դադարի խաղաղ պահերուն, կը սիրէր քաշուիլ իր նկուղային ընթերցասենեակը՝ ծխելու եւ կարդալու էջեր ամսագիրներու եւ լրագիրներու իր ընդարձակ հաւաքածոյէն:

Արիսը կը մահանայ 27 յունիս 1961-ին սիրտի անբաւարարութեան հետեւանքով: «Hamilton Spectator»-ի մահախօսականը Արիսը կը պատկերէ իբրեւ Գանատայի գորգ ներ- մուծող առաջատարներէն մին եւ հաւանաբար Համիլթընի ճամբորդական ամենէն լայն աշխարհագրութիւնը ունեցող վաճառականը: Սիրով կը յիշուի ան իբրեւ հոյակապ պատմող, որ կը հրապուրէր լսարանը Նախախնամութեամբ եւ Ճակատագիրով օրհնուած իր վիպապաշտ աշխարհահայեացքով: Արիսը անկասկած սուր միտքով գործարար հսկայ մըն էր, ձեռներէց մը, պարսկական գորգի մասնագէտ մը, ընտանիքին նուիրուած ընտանիքի յանձնառու անդամ մը, մարդասեր մը եւ հայ մշակոյթի անսասան ջատագով մը, որ սրտաբաց գրկեր էր իր որդեգիր գանատական օճախը: Ի հեճուկս իր ապրած չարչարանքներուն եւ բռնութեան՝ ան զարմանա- լիօրէն մնացած էր դրական բնաւորութեան տէր, ներողամիտ եւ լաւատես աշխարհահայեացքի տէր անձ մը: Արիսը կը պնդէր. «Մենք՝ այսօրուան մարդիկս, ապագայի պատմաբաններուն կողմէ պիտի ճանչցուինք իբրեւ նոր, ազատ եւ խաղաղ աշխարհին ճարտարապետներն ու շինարարները». իսկ աւելի լաւատես երանգով՝ «Մարդը շատ աւելի վեհ արարած մըն է, քան այն կործանարար գազանը, որ շատերս կը կարծենք որ է»:

(Թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի) ծոն Hunn գծագրող է, գրող ե լուսանկարիչ: 1983-էն ի վեր Ալին Ալիքսանեանին՝ Արիս Ալիքսանեանին թոռնուհիին ամուսինն է: Ան «Alexanian Carpet and Flooring» pնկերութեան համար

գործեր րրած էեւ հետազօտությիւններով, լուսանկարներով եւ գրությիւններով յաճախ իր մասնակցու- թիւնը կր բերէ Ալիքսանեան ընտանիքին պատմութեան հետ կապուած նախագիծերու:

lviii

My Journey with the Georgetown Boys Lorne Shirinian

This is for my parents Mampre and Mariam Shirinian, my uncle Ardashes Mazmanian, my brother George, my wife Noémi, our sons Emmanuel and Benjamin, and our grandsons Rafael, Ari, Joshua and Aaron.

One hundred years already. It’s hard to believe. In many ways, it’s breathtaking to contemplate all that has taken place in that time. A group of orphan survivors of the Armenian Genocide (1915-1923), many of whom had lost some or even all family members and home then were forced away, exiled, never to return. During their expulsion, they were persecuted to death because of who they were, not for anything they had done. My father’s story is exemplary of what many went through. Each boy’s survival is a remarkable story of determination and survival against the odds and just as often of good fortune. Below is a brief narrative of my father’s journey to the Georgetown Farm Home for Armenian orphans, how he felt about it, and what it has meant to me, his first son born in the diaspora in Canada.

Mampre Shirinian, boy #73, was born in the village of Kurdbelen (today’s Belpinar) near Geyve, Ottoman Turkey, in 1910. His father was Minas Tertibian, who was the charcoal maker for the village. His mother was Takouhi, née Shirinian. He had a brother Kevork, who died during the deportations. Before the Genocide, Minas Tertibian was taken and placed in a labour battalion where he was either worked to death or killed because he was Armenian. No one knows. He never returned home to protect his family during the forced departures and massacres. Later, when my father realized that he was the only surviving member of his family, he took his mother’s family name and became Mampre Shirinian.

When Ottoman soldiers came to Geyve to tell the Armenians they had to pack, gather in the town square and leave, his mother was visiting relatives in Constantinople. My father was left in the care of his aunt and uncle, neither of whom survived the deportations. My father remembered vividly his uncle’s final moments and shared them with me. He and his brother went through Sultaniye, Eregli, and Konya on their own, moving with any family who would care for them. At one point, he and his brother Kevork hid in caves. Sadly, Kevork caught pneumonia and died. My father was now alone and remained so until the end of the war when he was picked up by Near East Relief workers and placed in a series of orphanages. The first was in Cengelk6y, on the Bosphorus. In time, relief workers found his mother, who had become a domestic worker in Sisli. My father spoke fondly of the days she would come and meet with him and go to a park where he would play. I asked repeatedly if he could tell me of the times when he was alone during the deportations. No matter how often I asked, he said that he didn’t remember anything. I could tell, however, that there were many things he kept hidden, perhaps not wanting to upset me or more likely, not wanting to relive them. That personal history is lost.

Aid workers told him that his older sister Azniv had survived and was also in Constantinople. However, soon after, everyone got separated once again. This time for good. My father was moved

lix

to the Erenkéy orphanage, also in Constantinople, run by Garabed Effendi Keshishian. My father said in an oral history interview that “everything was fine until Kemal Pasha had special ideas on how to treat Armenians harsher.” The Turkish War of Independence had begun. My father’s mother met him for the last time in the park and told him that she was moving to Varna, Bulgaria, to escape the oncoming war and didn’t have the means to care for him. She told him that he would be better off in the orphanages. She left. I remember that tears filled his eyes when he told me this all those years later. My father, along with other Armenian orphans, was taken to the safety of the orphanage run by the Lord Mayor’s Fund of London on the island of Corfu.

My father had a lifelong love of learning. This may have begun because of his teachers at the orphanage in Corfu in 1921, Nshan Beshigtashlian and Teotik. My father was eleven years old at the time. The next chapter in his survival was about to begin: being selected to go to the Georgetown orphanage in faraway Ontario, Canada. It’s hard to imagine what the young boys might have thought when they heard this. Canada.

In the oral interview Jack Apramian did with my father, my father described the process by which he was selected to leave the Lord Mayor’s Fund orphanage in Corfu to go to the Georgetown orphanage in Canada. “One day, they put all the boys in line, about a thousand of us. We were asked who wanted to go to Canada. A few stepped forward. Then the officials came and picked boys out of the line and said, ‘You, you, you.’” The boys went by small boat to Piraeus then boarded the SS Braga, which after a three-week voyage docked in Halifax. This was followed by a long train ride. In this way, his group comprised of forty boys arrived in Georgetown on October 2, 1924. I often think what my father’s fate and mine would have been if he had not been selected randomly at that moment to come to Canada.

My maternal uncle Ardashes Mazmanian, #31, was born in the village of Peri (today’s Akpazar) in the Kharpert region. In each of the boy’s files in the archive held by the United Church of Canada, there is a small card with the initial information taken by a Near East Relief worker in the field. Apart from the name of the boy, there is place for the names of his father and mother, birthplace and age. My uncle was nine years old when the information was taken. This is followed by a short sentence relating to the boy. In my uncle’s case, it reads as follows. “Father & mother died during deportation. Boy taken by turks [sic] then put into orphanage by Americans afterwards transferred.” My uncle arrived in Georgetown with the first group of boys on July 1, 1923.

For most of my life, I have had even less information about the Mazmanian family than I had on the Tertibian-Shirinians. Then out of the blue in 2020, a relative in Lyon, France, reached out to me. We carried on a fruitful exchange of emails for some time in which he showed me a family tree he had created then sent me the following. Satenik (my aunt), Ardashes (my uncle) and Mariam’s (my mother’s) parents were Mardiros Mazmanian and Anna Infiandjian. This was the first I learned the names of my maternal grandparents, neither of whom survived the Genocide.

Thirty-nine Armenian women and girl survivors also came to Canada through the Georgetown project, including my mother Mariam Mazmanian, who was thirteen or fourteen

' Jack Apramian conducted an interview with my father for the Multicultural History Society of Ontario on August 8, 1979. I transcribed it.

lx

when she arrived in 1927 from the Near East Relief orphanage in Syra, Greece. In a number of cases, they were family members of the boys.

My father learned that his sole surviving sister Azniv had been found in an orphanage in the Middle East. Her mother must have told her the same story she had told my father: that she would be better off in the orphanage as she had no means to care for her. Reverend Ira Pierce, who was the secretary of the Georgetown project, wrote letters to the federal government in an effort to expedite Azniv’s arrival in Georgetown to be with her brother. The government dithered. Alas, word came that she had passed away. I have the letter written to my father announcing her death and his angry response.

My father and mother met as youngsters at the Georgetown orphanage. Starting in 1925, the boys were sent out to work as farm help in Southern Ontario as the mission was to train the boys to be farmers. The girls worked as mother’s helpers. My father did not want to be a farmer. It is a noble and important calling, but he wanted to get an education. On several occasions he ran away. Eventually, he moved to Toronto where he completed grade twelve then found employment in the city. He and my mother fell in love and married on October 3, 1935.”

Ten years later, I was born. As I grew and became more and more conscious of the world around me, I realized that I was a witness to the lives and experiences of many of the Georgetown Boys and Girls. I was also a secondary witness to the Armenian Genocide. My career as a writer and professor of English and Comparative Literature is related to being a son of a Georgetown Boy and Girl.

I had met Noémi Levy-Bencheton in my fourth and final year of French studies at University College, University of Toronto. She was studying French and Italian. After receiving my BA with Honours, I was offered a teaching assistantship in Comparative Literature at Carleton University while I did my MA. I accepted; thus, Noémi and I went to Ottawa together. She continued her French studies. While there, my first book of poetry was published in 1972.3 I had written poems earlier that had been published in local reviews and journals. I now began to get more involved in Armenian circles in Toronto and Montreal. At that time, I also had been published in issues of Ararat Quarterly published in New York, edited by Leo Hamalian. I wanted to get into publishing and contacted poets who like me were the first generation born in the diaspora. The result was Armenian-North American Poets: An Anthology, which I edited and published in 1974.*

I had dedicated myself and my writing to explore and understand the Armenian Genocide and the ongoing pain, dislocation and disorientation of the survivors and their sons and daughters.

2 For more details about my parents’ journey and their time in Georgetown, see Lorne Shirinian, Motion Sickness: A Memoir (Toronto: Blue Heron Press, 2017). Essential reading on the Georgetown Boys is The Georgetown Boys by Jack Apramian, edited, revised, and with an introduction and added material by Lorne Shirinian (Toronto: Zoryan Institute, 2009). Also, see my essay “Orphans of the Armenian Genocide with Special Reference to the Georgetown Boys and Girls in Canada,” in The Armenian Genocide Legacy, edited by Alexis Demirdjian (Houndmills: Palgrave Macmillan, 2016), 44-66.

3 Lorne Shirinian, Manuscript: Tom Sturgess (Toronto: Abbey Book Publishers, 1971).

4 Armenian-North American Poets: An Anthology, edited by Lorne Shirinian (Saint Jean: Manna Publishing, 1974).

1x1

Faced with many choices to do my doctoral thesis, I chose to analyze Armenian North American literature from the point of view of genocide, diaspora and symbols.” This was the first attempt to do so that I am aware of. At the same time, I began to be politically active in the mid-to-late 70s. I often went to Ottawa on April 24 to protest in front of the Turkish embassy. I presented papers all over North America and in London, England, where I spoke about the Genocide and published many peer-reviewed essays on Armenian North American literature and also on genocide denial.

In 1994, I transferred from le Collége militaire royal in St-Jean-sur-Richelieu (just south of Montreal), Québec, where I was Director of the department of Etudes littéraires, to the Royal Military College of Canada in Kington (RMC). In 1999, I became Head of the Department of English. While at RMC I met Alan Whitehorn who was in the Department of Political Science. He had heard me lecture at Queens University and came to my office for our first meeting. He was eager to share that he was half Armenian on his mother’s side. A long and productive friendship began that endures. We co-wrote a book, The Armenian Genocide: Resisting the Inertia of Indifference, but perhaps more importantly, we spent several days in Ottawa visiting Members of Parliament and Senators, speaking to them about the Armenian Genocide, the Georgetown Boys and Girls and the importance of recognizing the Armenian Genocide.° We were just two of an ongoing multi-person effort. The result was that the motion, Bill M-380, in 2004, “That this House acknowledges the Armenian genocide of 1915 and condemns this act as a crime against humanity,” passed 153-68. Despite this, we still have to fight the onslaught of denial of the Armenian Genocide. I have to acknowledge that my brother George has also been very active in fighting Genocide denial. We have always supported each other’s projects. He has an MA in Library Science and was for many years the Executive Director of the Zoryan Institute.

I retired from the Royal Military College as Professor Emeritus in 2010. I have spent the years since doing what I love to do most, writing and publishing poems, plays, stories, and novels, almost all of which deal with Armenian themes that relate to the Genocide.’

Tam proud of my parents and the life they created in Canada and what they passed on to me. I recall with fondness the many parties in our backyard on Don Valley Drive in Toronto where the Georgetown Boys and Girls often gathered. I heard their stories and am still amazed by the vitality and infectious joy I witnessed. Their survival and experience at Georgetown gave them a chance to thrive in their new country while remaining Armenian.

I owe so much to my parents and uncle. Over the years, I have become the author of our family’s narratives. Iam happy to honour them in this essay and to share part of their lives with others.

5 Lorne Shirinian, Armenian-North American Literature: A Critical Introduction; Genocide, Diaspora and Symbols (Lewiston: Edwin Mellen Press, 1990).

® Lorne Shirinian and Alan Whitehorn, The Armenian Genocide: Resisting the Inertia of Indifference (Kingston: Blue Heron Press, 2001).

7 For information on some of my books visit www.blueheronpress.ca. For information on what it can be like to be a second-generation Armenian in the diaspora, see Lorne Shirinian, “So Far from Home,” in Remembering Mass Violence: Oral History, New Media, and Performance, edited by Steven High, Edward Little, and Thi Ry Duong (Toronto: University of Toronto Press, 2014), 49-59.

Ixii

The following poem, “First Nights,” is from my most recent book of poetry, Rendering the Timeline. In this poem, I imagine how my father felt as his life had become a series of first nights away from family and home.

First Nights For my brother George

this is the way my father remembered his boyhood - a series of removals and first nights

his eyes opening with the rising sun

and the animals stirring

then the odor of bread baking and his mother singing as she prepared coffee letting it rise three times before filling the small cup for his father

he watches him sip the rich dark liquid

and wonders when he will be able to taste it

sitting next to his father

mother places her warm hand on his head

go wash your hands and face

and pours him warm milk

the world seemed a fine place

there was a sense of order and expectation

after he would feed the chickens

and wait for his father to hitch the horse to the cart then climb up and sit beside him

as they went off on their rounds delivering charcoal to the homes in the village

at noon when they returned

he would wash standing beside his father

before the basin in front of their house

splashing water all over to get the black dust off mother put out plates of bread, tomatoes, cucumbers and cheese and the family ate together

later he would watch his father load the wagon again for his deliveries

he felt his eyes get heavy

§ Lorne Shirinian, Rendering the Timeline (Toronto: Blue Heron Press, 2021), 20.

[xiii

mother smiled sleep now my boy

he would unroll his rug and put his head down

while his father left for his deliveries

he lay listening to the comforting sounds of the horse’s hooves on the dirt road and the creaking of the wagon a lullaby that closed his eyes

and sent him off to a peaceful sleep

one morning, days or months later

he heard new noises, strange and angry

his father rushed into the house breathing heavily and told him and his mother

to gather as many of their things possible

roll them in your rugs and come outside

he remembered his mother, her head bent

why are you crying why

he did as his father asked then put the chickens in the living room and poured bags of grain

on the floor for them

his father put his arm around him

then locked the door

we have to go now

hurry

they climbed on to the wagon and joined the line being led away by soldiers with long rifles

and bayonets piercing the sky

he looked around and saw his uncle and aunt up ahead where are they taking us, baba

they bounced along the dirt road for days

some said under their breath

theyre taking us to Sultania

no another insisted further south to Konia.

without food and water many collapsed and were dragged away

into the tall grass never to be seen again

lxiv

don’t say anything his father whispered Just look straight ahead he leaned tight against his mother and kept silent

when it was too dark to see the column stopped his father fed the horse while his mother placed their rugs under the cart we don’t know where they’re taking us don’t eat too much we have to save what food we have to sip the water slowly when you're finished close your eyes and sleep his confusion troubled him who will feed the chickens who will deliver the charcoal tomorrow he heard his mother sobbing as he wrestled with his thoughts

this first night

away from home

every night there was yelling and screaming

followed by a frightful painful silence

he kept his eyes shut tight but imagined what was happening in the dark several days later when the soldiers forced them to rise he searched for his aunt and uncle

where are they he wondered

his father brushed away tears

look straight ahead my son

several days after that he asked his mother

where his father was

he saw the fear in her eyes

he’s gone to look for uncle and aunty

no noise now look straight ahead

and he spent the first night without his father

a few days later deep into the night there was rustling around their wagon and the sound of someone being dragged away through the sleep in his eyes he looked for his mother but she wasn’t there

all his life he would hear her calling for help

in the morning when the sun rose he looked around but mother the horse and wagon were gone

lxv

his world had disappeared

there was only the starving deportees

being prodded along ahead of him

he called for his mother

an old woman came to him

come with us now my boy

she took him by the hand and started walking with him following the line that seemed to grow

like a voracious serpent

as other lines joined other groups on the way he spent the first night without his family where could they have gone

why did they leave him all alone

then the old lady who was looking after him disappeared

he went from grandmother to mother whoever would look after him

he would gather grass to boil for soup

no one could tell him where his parents were

in the unending heat his throat burned for a drop

of water

his stomach was knotted in pain

he saw many things that would haunt him forever

he learned the importance of silence but observed everything he understood what was necessary to survive

only later would he realize the cost

four years later people who spoke a different language came and took all of the young children

who were wandering through the countryside away you're safe now we'll look after you

he didn’t know what they were saying but they smiled and were kind

in the camp they shaved his head

washed him and bandaged his wounds

gave him new clothes bread and soup to eat

there was a large room with many beds where he slept along with hundreds of other young boys

who asked every day

where their fathers and mothers were

but no one could tell them

Ixvi

I want to go home he said but was told

I’m sorry my boy it isn’t possible

he remembers his first night in the orphanage as he did in all the other orphanages Changelkeuy near Istanbul

Erenkeuy also near Istanbul

the Lord Mayor’s Fund of London’s orphanage in Corfu

and then after the final voyage away from his home over the Mediterranean and the Atlantic

he arrived at the Georgetown Farm Home

for Armenian orphans in Ontario Canada

he knew he would never again see his parents

or his home

he would become someone else

with the remembrance of all the first nights wondering where are my mother and father where’s home

Lorne Shirinian was born in Toronto in 1945. As the son and nephew of two Georgetown Boys and a Georgetown Girl, he has been reflecting on being Armenian in Canada since the 1960s. He is professor emeritus in English and comparative literature at the Royal Military College of Canada.

xvii

xviii

Ճորճնթաունի հայորդիներուն հետ ճանապարհորդութիւնս Լոռն Շիրինեան

Ծնողքիս` Մամբրէ ե Մարիամ Շիրինեաններուն, քեռիիս՝` Արտաշէս Մազմանեանին, եղբօրս՝ Onpoph, կնոջս Նոյեմիին, մեր որդիներուն՝ Էմմանուկլին ե: Պենճրմրնին ե մեր թոռնիկներուն՝ Ռաֆայելին, Արիին, Ճաշուային եւ Էրրնին:

Արդէն հարիւր տարի: Դժուար է հաւատալը: Շատ առումներով ապշեցուցիչ է խորհիլը այն ամեն ինչին մասին, որ տեղի ունեցած է այս ընթացքին: Հայոց ցեղասպանութենէն (1915-1923) վերապրած խումբ մը որբեր, որոնցմէ շատերը կորսնցուցած էին իրենց տունը եւ ընտանիքի անդամներէն շատերը, եթէ ոչ բոլորը, ապա բռնի քշուած էին հեռուներ, աքսորուած` երբեք չվերադառնալու համար: Իրենց այս արտաքսումին ընթացքին անոնք մինչեւ մահ հալածուած էին իրենց ով ըլլալուն պատճառով, ոչ՝ իրենց ըրած որեւէ մէկ բանին համար: Հօրս պատմու- թիւնը նմուշային է շատերու ապրածին: Իւրաքանչիւր մանչու գոյատեւումը յատկանշական պատմութիւն մըն է. պատմութիւն վճռակամութեան, ընդդէմ ամեն ինչի գոյատեւելու, եւ նոյն- քան ալ բարի բախտի: Ստորեւ կարճ պատում մը հայ որբերու Ճորճթաունի ագարակատուն հօրս ճանապարհորդութեան, այդ ճանապարհորդութեան հանդէպ իր զգացումներուն, եւ ինծի՝ Գանատայի մէջ, սփիւռքի մէջ ծնած հօրս առաջնեկին համար անոր նշանակութեան մասին:

Մամբրէ Շիրինեանը՝ Ճորճթաունի թիւ 73 հայորդին, ծնած էր 1910-ին Կէյվէի մօտի Գուրտպէլէն գիւղին մէջ (այսօրուան Պելփընար գիւղը), Օսմանեան Թուրքիոյ մէջ: Հայրը Մինաս Թէրթիպեանն էր, որ գիւղին ածխագործն էր: Մայրը Թագուհի ծնեալ Շիրինեանն էր: Մամբրէն ունէր Գէորգ անունով եղբայր մը, որ աքսորի ճամբուն վրայ մահացած էը: Ցեղասպանութեան վաղորդայնին Մինաս Թէրթիպեանը զօրահաւաքի ենթարկուելով տարուած էր աշխատանքային գումարտակ մը, ուր կամ մինչեւ մեռնիլը բանեցուցած էին զինք, կամ սպաննած հայ ըլլալուն համար: Մարդ չի գիտեր: Ան երբեք տուն չվերադարձաւ կարենալ պաշտպանելու համար իր ընտանիքը բռնի տեղահանութիւններուն եւ կոտորածներուն ատեն: Հետագային, երբ հայրս կ՛անդրադառնայ որ ինքը իր ընտանիքին միակ վերապրող անդամն էր, մօրը մականունը կ՞որդեգրէ եւ կը դառնայ Մամբրէ Շիրինեան:

Երբ օսման զինուորները Կէյվէ կու գան հայերուն ըսելու, որ պէտք էր իրենց եղած-չեղածը առնէին, հաւաքուէին քաղաքին հրապարակը եւ մեկնէին, Մամբրէի մայրը Կոստանդնուպոլիս գացած էր ազգականներու այցելութեան: Հայրս իր հօրաքրոջը եւ հօրեղբօրը քովը կը մնար, որոնցմէ ոչ մէկը կը դիմանայ աքսորին: Հայրս շատ վառ կերպով կը յիշէր հօրեղբօրը կեանքին վերջին վայրկեանները եւ այդ յուշերուն բաժնեկից դարձուցած էր զիս: Հայրս եւ իր եղբայրը մինակնին անցեր էին Սուլթանիէէն, Էրէղլիէն եւ Գոնիայէն՝ միանալով որեւէ ընտանիքի, որ յօժար էր իրենց հոգ տանելու: Պահ մը կը հասնի, երբ հայրս եւ եղբայրը՝ Գէորգը, քարայրներու մէջ կը պահուրտին: Ցաւօք, Գէորգը թոքատապ կ՛ունենայ եւ կը մահանայ: Հայրս կը մնայ մինակ: Եւ կը մնայ միս-մինակ մինչեւ պատերազմին աւարտը, երբ «Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց»-ի աշխատակիցներ իրենց խնամքին տակ կ'առնեն զինք, եւ մէկ որբանոցէն

lxix

միւսը կ՛երթայ ան: Առաջին որբանոցը Չէնկէլքէօյի մէջ էր, Վոսփորի ափին: Ժամանակը կ՛անցնի, եւ մարդասիրական աշխատանք տանողներ կը գտնեն իր մայրը, որ ընտանիքի մը սպասուհին էր Շիշլիի մէջ: Հայրս շատ սիրով կը խօսէր այն օրերուն մասին, երբ մայրը կու գար իրեն այցելելու, եւ միասին կ՛երթային հանրային պարտեզ մը, ուր ինքը կը խաղար: Բազմաթիւ անգամներ, նորէն եւ նորէն, խնդրած եմ որ պատվմէ ինծի այդ օրերուն մասին, երբ միս-մինակ էր տեղահանութեան ատեն: Անկախ հարցապնդումներուս յաճախակիութենէն, հայրս ինծի միշտ կ՛ըսէր, որ բան չէր յիշեր: Կը կռահէի, սակայն, որ շատ բաներ կային, որոնք կը պահէր ծածուկ՝ թերեւս չուզելով հոգիս խռովել, կամ ալ, աւելի հաւանական է, որ չէր ուզեր զանոնք վերապրիլ: Իր այդ անձնական պատմութիւնը կորսուած է անդարձ:

Մարդասիրական աշխատանք տանողները կը յայտնեն Մամբրէին, որ իր մեծ քոյրիկը՝ Ազնիւը, վերապրած էր, ողջ էր ու ինքն ալ Կոստանդնուպոլիս էր: Շատ չանցած, սակայն, բոլորը իրարմէ նորէն կը բաժնուին. այս անգամ` յաւերժ: Հայրս կը տարուի Էրէնքէօյի որբանոցը (դարձեալ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ), որուն տնօրէնը Կարապետ էֆենտի Քէշիշեանն էր: Բանաւոր պատմութեան հարցազրոյցի մը մէջ հայրս ըսած է, թէ «ամեն ինչ լաւ էր, մինչեւ այն ատենը, երբ Քեմալ փաշան մտքի փայլատակումներ ունեցաւ, թէ ինչպէս կարելի է հայերուն հանդէպ աւելի խիստ վերաբերմունք ունենալ»': Թրքական անկախութեան պատերազմը սկսած էր: Հօրս մայրը վերջին անգամ իր որդիին հետ կը հանդիպի հանրային պարտէզին մէջ եւ կը յայտնէ, որ պատերազմէն փախելով կերթար Վառնա (Պուլկարիա) եւ հնարաւորութիւն չունէր զաւակին հոգ տանելու: Մայրը հօրս ըսած էր, որ որբանոց մնալը տղուն համար աւելի լաւ էր: Եւ մեկնած էր: Կը յիշեմ, որ այդքան տարի անց երբ ինծի կը պատմէր այս մասին, հօրս աչքերը արցունքով կը լեցուէին: Հայրս այլ հայ որբերու հետ տարուած էր ապահով mtn Քորֆու կղզիին վրայ Լոնտոնի «Լորտ մեյրրի հիմնադրամ»-ին տնօրինած որբանոցը:

Հայրս ամբողջ կեանքը սիրած է սորվիլը: Այս սէրը կրնայ սկիզբ առած ըլլալ Քորֆուի որբանոցի 1921-ի իր ուսուցիչներէն՝ Նշան Պէշիկթաշլեանէն եւ Թէոդիկէն: Այդ ատեն հայրս տասնմէկ տարեկան էր: Իր գոյատեւումի պատմութեան երկրորդ արարը շուտով պիտի սկիզբ առնէր. հեռաւոր Օնթարիոյի մէջ (Գանատա) գտնուող Ճորճթաունի որբանոց ղրկուելու համար ընտրուած որբերուն շարքին էր: Դժուար է երեւակայել, թէ ի՛նչ կրնան մտածած ըլլալ այս պզտիկ տղաքը լսելով այս լուրը: Գանատա...

Յակոբ Աբրահամեանին՝ հօրս հետ ըրած բանաւոր հարցազրոյցին մէջ հայրս կը բացատրէ այն եղանակը, որմով ընտրած էին զինք, որ մեկնէր «Լորտ մեյըրի հիմնադրամ»-ի Քորֆուի որբանոցէն՝ երթալու համար Գանատա՝ Ճորճթաունի որբանոցը: «Օր մը բոլոր մանչերը շարքի կեցուցին. մօտաւորապէս հազար հոգի էինք: Հարցուցին՝ ո՞վ կ՛ուզէ Գանատա երթալ: Մի քանի հոգի քայլ մը յառաջ առին: Ապա պաշտօնատարները եկան եւ շարքի կեցածներուն մէջէն տղաք ընտրեցին ու ըսին «դո՛ւն, դո՛ւն, դուն» »: Տղաքը պզտիկ նաւով մը կ՛երթան Փիրէա, ապա կը բարձրանան «Braga» շոգենաւը, որ երեք շաբաթուան ճամբորդութենէ մը ետք խարիսխ կը նետէ Հալիֆաքս: Ապա՝ երկար ճամբորդութիւն մը շոգեկառքով: Այսպիսով քառասուն մանչէ բաղկացած խումբը Ճորճթաուն կը ժամանէ 2 հոկտեմբեր 1924-ին: Յաճախ կը մտածեմ, թէ ի՛ն, պիտի եղած ըլլար հօրս ճակատագիրը -եւ իմս- եթէ ըստ բախտի ան ընտրուած չըլլար այդ պահին Գանատա գալու:

! Յակոբ Աբրահամեանը «Multicultural History Society of Ontario»-ին համար հօրս հետ հարցազրոյց մը ըրաւ 8 օգոստոս 1979-ին. ես գրի առի զայն:

Ixx

Մօրեղբայրս՝ Արտաշէս Մազմանեանը, թիւ 31 Հայորդին, ծնած էր Խարբերդ շրջանի Բերրի գիւղը (այժմ Աքբազար վերանուանուած): «Գանատայի միացեալ եկեղեցի»-ի արխիւներուն մէջ իւրաքանչիւր մանչու թղթածրարին մէջ անձնական պզտիկ թերթիկ մը կայ, որ կը կրէ «Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց»-ի աշխատակիցին՝ տեղւոյն վրայ արձանագրած սկզբնական տեղեկութիւնները: Տղուն անունէն բացի յատուկ տեղ կայ նշելու անոր հօր եւ մօր անունները, անոր ծննդավայրը եւ տարիքը: Տեղեկութիւնը լրացնելու պահուն քեռիս ինը տարե- կան եղած է: Թերթիկին վրայ ապա կայ կարճ նախադասութիւն մը մանչուն մասին: Քեռիիս թերթիկին վրայ հետեւեալը գրուած է. «Հայրը եւ մայրը մահացած տարագրութեան ատեն: Տղան առեւանգուած թուրքերուն կողմէ, ապա ամերիկացիներուն կողմէ որբանոց դրուած, ապա տեղափոխուած»: Մօրեղբայրս Ճորճթաուն հասած է որբերու առաջին խումբին հետ 1 յուլիս 1923-ին:

Կեանքիս մեծ մասին ընթացքին միշտ շատ աւելի նուազ տեղեկութիւն ունեցած եմ Մազմանեան ընտանիքին մասին, քան Թէրթիպեան-Շիրինեաններուն: Յետոյ շատ անակնկալ կերպով 2020-ին Լիոն (Ֆրանսա) ապրող ազգական մը հետս կապ հաստատեց: Որոշ ժամանակ մը մենք պտղաբեր թղթակցութիւն մը ունեցանք ելեկտրոնային փոստով, որոնց մէջ ազգականս ինծի ցոյց տուաւ իր ստեղծած տոհմածառը եւ ինծի ղրկեց հետեւեալ տեղեկութիւնը՝ Սաթենիկին (մօրաքրոջսա), Արտաշէսին (մօրեղբօրս) եւ Մարիամին (մօրս) ծնողքը Մարտիրոս Մազմանեանը եւ Աննա Էնֆիէճեանն էին: Ասիկա առաջին անգամն էր որ մօրենական մեծ հօրս եւ մեծ մօրս անունները կը լսէի. մեծ ծնողներէս ոչ մէկը վերապրած էր Ցեղասպանութենէն:

Ճորճթաունի նախագիծին ճամբով Գանատա եկած էին նաեւ Ցեղասպանութենէն վեր- ապրող երեսունինը հայ կիներ եւ աղջնակներ, որոնց մէջ էր մայրս՝ Մարիամ Մազմանեանը, որ տասներեք կամ տասնչորս տարեկան էր 1927-ին, երբ հասեր էր «Մերձաւոր Արեւելքի նպաստա- մատոյց»-ի Սիրոսի (Յունաստան) որբանոցը: Գանատա ժամանող հայուհիներէն ոմանք Ճորճթաունի հայորդիներուն հետ ընտանեկան կապ ունէին:

Հայրս իմացեր էր, որ վերապրող իր միակ քոյրը՝ Ազնիւը, գտնուեր էր Մերձաւոր Արեւելքի որբանոցներէն մէկուն մէջ: Հաւանաբար մայրը նոյն բանը ըսած էր Ազնիւին, ինչ որ ըսած էր հօրս՝ որ որբանոց մնալը աւելի լաւ էր աղջկան համար, որովհետեւ մայրը հնարաւորութիւն չունէր հոգ տանելու իրեն: Պատուելի Այրա Բիրսը, որ Ճորճթաունի նախագիծին քարտուղարն էր, նամակներ կը գրէ դաշնակցային կառավարութեան՝ փորձելով արագցնել Ազնիւին ժամա- նումը Ճորճթաուն, որ եղբօրը հետ ըլլայ: Կառավարութիւնը կը տնտնայ: Աւաղ, լուր կը հասնի, որ Ազնիւը մահացած է: Իմ ձեռքս է հօրս գրուած նամակը, որմով իրեն քրոջը մահը կ՛իմացնէին, եւ հօրս զայրացած պատասխանը:

Հայրս եւ մայրս ծանօթացած են իրարու Ճորճթաունի որբանոցին մէջ որպէս երկու փոքրիկ որբ: 1925-էն սկսեալ տղաները կը ղրկուէին Հարաւային Օնթարիոյի մէջ ագարակապանի օգնական աշխատելու համար, որովհետեւ նպատակը զիրենք ագարակապան ըլլալու պատ- րաստելն էր: Իսկ աղջիկները կ'աշխատէին որպէս մայրերու օգնական: Հայրս չէր ուզեր ագարակապան ըլլալ: Ագարակապան ըլլալը ազնուական եւ կարեւոր կոչում է, բայց հայրս կ'ուզէր ուսում ստանալ: Մէկէ աւելի առիթներով ան կը փախչի ագարակատունէն: Վերջ ի

1xxi

վերջոյ կը փոխադրուի Թորոնթօ, ուր կաւարտէ տասներկրորդ դասարանը եւ յետոյ գործ կը գտնէ: Հայրս եւ մայրս կը սիրահարուին իրարու եւ կ՛ամուսնանան 3 հոկտեմբեր 1935-ին2:

Տասը տարի ետք ծնայ ես: Մեծնալով եւ աւելի ու աւելի գիտակից դառնալով զիս շրջա- պատող աշխարհին՝ անդրադարձայ, որ Ճորճթաունի հայորդիներէն եւ հայուհիներէն շատ- երուն կեանքին վկան էի: Ես նաեւ անուղղակի վկայ մըն էի Հայոց ցեղասպանութեան: Գրողի եւ անգլիական ու համեմատական գրականութեան դասախօսի ասպարէզներս կապուած են Ճորճթաունի հայորդիի մը եւ Ճորճթաունի հայուհիի մը որդին ըլլալուս հետ:

Նոյեմի Լէվի-Պենչիթընին հետ ծանօթացեր էի «Թորոնթոյի համալսարան»-ի «Համա- լսարան-քոլեճ»-էն ներս ֆրանսագիտութեան ուսմանս չորրորդ եւ վերջին տարուան ընթացքին: Ինքը ֆրանսերէն եւ իտալերէն կ՞ուսանէր: Պսակաւոր արուեստից աստիճանը գերազանցութ- եամբ աւարտելէ ետք, առաջարկ ստացայ մագիստրոսական ուսումիս զուգահեռ «Քառլթըն համալսարան»-ին մէջ համեմատական գրականութեան դասախօսի օգնական ըլլալու: Ընդունեցի. եւ այդպէսով Նոյեմին եւ ես միասին գացինք Օթթաուա: Ինքը շարունակեց ֆրան- սագիտութիւն ուսանիլ: Մեր հոն եղած ատենը բանաստեղծութիւններու առաջին գիրքս լոյս տեսաւ 1972-ին`: Անկէ առաջ ալ բանաստեղծութիւններ գրած էի, որոնք լոյս տեսած էին տեղական հանդէսներու եւ ամսագիրերու մէջ: Այդ ժամանակ սկսայ աւելի շփում ունենալ Թորոնթոյի եւ Մոնթրէալի հայկական շրջանակներուն հետ: Այդ ատեն է նաեւ, որ Նիւ Եորքի մէջ Լէօ Համալեանի խմբագրութեամբ լոյս տեսնող «Ararat Quarterly»-ին մէջ հրապարակում- ներ ունեցած էի: Կ՛ուզէի հրատարակչական գործին մէջ մտնել եւ կապ հաստատեցի բանաստեղծներու հետ, որոնք ինծի պէս Սփիւռքի մէջ ծնած առաջին սերունդէն էին: Արդիւնքը «Armenian-North American Poets: An Anthology» գիրքն էր, որ իմ խմբագրութեամբս լոյս ընծայեցի 1974-ինշ:

Ինքզինքս եւ գրութիւններս նուիրած էի տնտղելու եւ հասկնալու Հայոց ցեղասպանու- թիւնը, ինչպէս նաեւ անկէ վերապրողներու եւ անոնց որդիներուն ու դուստրերուն ապրած մշտական ցաւը, տարատեղումի եւ ապակողմնորոշուածութեան զգացողութիւնները: Տոքթոր- ականի ատենախօսութեանս որպէս նիւթ բազմաթիւ այլընտրանքներ ունենալով` ընտրեցի հիւսիս-ամերիկեան հայ գրականութեան վերլուծումը` ցեղասպանութեան, սփիւռքի եւ խորհրդանիշերու տեսանկիւնէն՝. նման աշխատանքի մը ինծի յայտնի առաջին փորձն էր այս:

Հ Ծնողքիս կեանքի ճանապարհորդութեան եւ Ճորճթաունի իրենց օրերուն մասին յաւելեալ մանրամասնութիւններու ծանօթանալու համար տե՛ս Lorne Shirinian, «Motion Sickness: A Memoir», Toronto, Blue Heron Press, 2017: Ճորճթաունի հայորդիներուն մասին առանցքային ընթերցում մըն է Jack Apramian-ի «The Georgetown Boys»-ը, edited, revised, and with an introduction and added material by Lorne Shirinian, Toronto, Zoryan Institute, 2009: St’u նwbi «Orphans of the Armenian Genocide with Special Reference to the Georgetown Boys and Girls in Canada» joniwdu («The Armenian Genocide Legacy», edited by Alexis Demirdjian, Houndmills, Palgrave Macmillan, 2016, ty 44-66):

3 Lorne Shirinian, «Manuscript: Tom Sturgess», Toronto, Abbey Book Publishers, 1971:

4 «Armenian-North American Poets: An Anthology», edited by Lorne Shirinian, Saint Jean, Manna Publishing, 1974:

5 Lorne Shirinian, «Armenian-North American Literature: A Critical Introduction; Genocide, Diaspora and Symbols», Lewiston, Edwin Mellen Press, 1990:

Ixxii

Միեւնոյն ատեն 70-ականներու կէսերուն կամ վերջերը քաղաքական առումով սկսայ աւելի գործունեայ դառնալ: Յաճախ ապրիլ 24-ին Օթթաուա գացած եմ թրքական դեսպանատան առջեւ բողոքի ցոյցի մասնակցելու: Հիւսիսային Ամերիկայի ամբողջ տարածքին, ինչպէս նաեւ Լոնտոնի մէջ (Անգլիա) զեկուցումներով հանդէս եկած եմ եւ խօսած Հայոց ցեղասպանութեան մասին եւ հիւսիս-ամերիկեան հայ գրականութեան, ինչպէս նաեւ ցեղասպանութեան ժխտման մասին հաւասարակիցներու կողմէ գրախօսուած բազմաթիւ ակնարկներ հրապարակած եմ:

1994-ին հրաժեշտ առնելով «Արքայական զինուորական քոլեճ»-էն (Սեն-Ժան-Սիւր- Ռիշըլիէօ, Քեպէգ, Մոնթրէալի անմիջապէս հարաւը), ուր Գրական ուսմանց բաժանմունքին տնօրէնն էի, աշխատանքի անցայ Քինկսթընի «Գանատայի արքայական զինուորական քոլեն»- ին մէջ: 1999-ին դարձայ Անգլերէնի բաժանմունքի ղեկավարը: Քինկսթընի «Արքայական զինուորական քոլեճ»-ին մէջ ծանօթացայ Ալան Ուայթհորնին հետ, որ Քաղաքագիտութեան բաժանմունքին մէջ կաշխատեէր: Ան ներկայ եղած էր «Քուինզ համալսարան»-ին մէջ իմ տուած դասախօսութեանս եւ մեր առաջին հանդիպումին եկաւ գրասենեակս: Անհամբեր էր ինծի ըսելու, որ մօրը կողմէն կէս հայ էր: Սկիզբ առաւ երկարատեւ եւ արգասաբեր մեր ընկերութիւնը, որ այսօր ալ կը շարունակուի: Մենք համահեղինակ եղանք գիրքի մը՝ «The Armenian Genocide: Resisting the Inertia of Indifference», puyg, ե: ասիկա աւելի կարեւոր է, քանի-քանի օրեր անցուցինք Օթթաուա՝ այցելելով Խորհրդարանի եւ Ծերակոյտի անդամներու, անոնց պատմելով Ճորճթաունի հայորդիներուն եւ հայուհիներուն մասին եւ խօսելով Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչնալու կարեւորութեան մասին: Մենք պարզապէս երկու հոգին էինք բազմամարդ եւ յարատեւ նախաձեռնութեան մը: Եւ արդիւնքը 2004-ին 153 թեր եւ 68 դէմ քուէ- ներով ընդունուած «Bill M-380» բանաձեւն էր, որ հռչակեց թէ «այս Խորհրդարանը կը ճանչնար 1915-ի Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ զայն կը դատապարտեէր՝ որպէս ոճիր ընդդէմ մարդ- կութեան»: Հակառակ ասոր, մենք տակաւին պէտք է պայքարինք Ցեղասպանութիւնը ժխտող կատաղի արշաւի մը դէմ: Պէտք է արձանագրեմ, որ եղբայրս՝ Ճորճը, նոյնպէս շատ գործունեայ եղած է Ցեղասպանութեան ուրացման դէմ պայքարին մէջ: Ճորճը գրադարանավարա- գիտութեան մագիստրոսի աստիճան ունի եւ տարիներով Զօրեան հիմնարկի գործադիր տնօրէնը եղած է:

2010-ին Պատուոյ պրոֆեսոր կոչումով հանգստեան կոչուեցայ «Արքայական զինուորական քոլեճ»-էն: Ատկէ ետք տարիները անցուցած եմ ամենասիրած բաներս ընելով՝ գրելով եւ հրատա- րակելով բանաստեղծութիւններ, թատերախաղեր, պատմուածքներ եւ վէպեր, որոնք գրեթէ բոլորն ալ Ցեղասպանութեան հետ աղերս ունեցող հայկական նիւթերով են՛:

Հպարտ եմ ծնողներովս, Գանատայի մէջ անոնց ստեղծած կեանքով եւ ինծի իրենց աւանդածով: Խանդաղատանքով կը յիշեմ Թորոնթոյի Տոն Վելի փողոցի մեր տան ետնաբակին

® Lorne Shirinian and Alan Whitehorn, «The Armenian Genocide: Resisting the Inertia of Indifference», Kingston, Blue Heron Press, 2001:

՛Գիրքերէս ոմանց մասին լրացուցիչ, տեղեկութեան համար տե՛ս www.blueheronpress.ca: Յաւելեալ տեղեկութեան համար այն մասին, թէ ինչ կրնայ նշանակել սփիւռքի մէջ երկրորդ սերունդի հայ ըլլալը, wmt’u Lorne Shirinian, «So Far from Home», in «Remembering Mass Violence: Oral History, New Media, and Performance», edited by Steven High, Edward Little, and Thi Ry Duong, Toronto, University of Toronto Press, 2014, ty 49-59:

xxiii

մէջ եղած բազմաթիւ հաւաքոյթները, ուր Ճորճթաունի հայորդիներն ու հայուհիները յաճախ կը հաւաքուէին: Մտիկ ըրած եմ իրենց պատմութիւնները եւ մինչեւ այսօր ապշած կը մնամ ի տես այն կենսունակութեան եւ վարակիչ երջանկութեան, որուն ականատեսը եղած եմ: Իրենց գոյա- տեւումը եւ ճորճթաունեան իրենց փորձառութիւնը այս մարդոց տուած է հայ մնալով հանդերձ իրենց նոր երկիրին մէջ ծաղկելու եւ բարգաւաճելու առիթ մը:

Այնքան պարտական եմ ծնողքիս եւ մօրեղբօրս: Տարիներու ընթացքին ես դարձայ մեր ընտանեկան պատումներուն հեղինակը: Ուրախ եմ պատուելու զիրենք այս ակնարկին մէջ եւ իրենց կեանքերուն մէկ մասին բաժնեկից դարձնելու այլոք:

«Առաջին գիշերներ» («First Nights») կոչուող այս բանաստեղծութիւնը իմ վերջերս գրած «Rendering the Timeline»? բանաստեղծութիւններու գիրքէս է: Այս բանաստեղծութեան մէջ ես կ՛երեւակայեմ թէ ի՛նչ զգացած է հայրս, երբ իր կեանքը վերածուած է ընտանիքէն եւ տունէն հեռու առաջին գիշերներու ամբողջ շարքի մը:

[Բանաստեղծությւնը չենք թարգմանած: Բնագիրը կարելի է կարդալ այս ակնարկին անգլերէն տարբերակին վերջատրութեան|:

(Թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան-Արծրունի)

Լոռն Շիրինեանը ծնած է 1945-ին, Թորոնթօ: Ծորճթառւնի հայորդիի up ե Ցորճթառւնի հայուհիի մը զաւակն է, եւ 1960-ականներէն ի վեր իր խոհումներուն առարկան եղած է Գանատայի մէջ հայ լալու խնդիրը: Շիրինեանը «Գանատայի արքայական զինուորական քոլեծ»-էն ներս անգլերէնի եւ համե- մատական գրականութեան պատու պրոֆեսոր է:

§ Lorne Shirinian, «Rendering the Timeline», Toronto, Blue Heron Press, 2021, ty 20:

Ixxiv

Images Պատկերներ

About ten of the Boys in 1930, in Toronto. Jack Apramian, Georgetown Boys, 1983 edition. Տասնեակ մը Հայորդիներ 1930-ին, Թորոնթօ:

IXXV

Aris and Marie Alexanian in Georgetown Levon Babayan, main funder of the Armenian around 1927. Alexanian Family Collection, Ararat, around 1930. AGBU Nubar Library,

Dundas, Ontario. Paris. Արիս եւ Մարի Ալիքսանեաններ՝ Ճորճթաուն, Լեւոն Պապաեան՝ հայերէն «Արարատ»-ի 1927-ի շուրջ: գլխաւոր հովանաւոր` 1930-ի շուրջ:

Rockwood

Dley Georgetown

® Rothsay, Belwood ~~ Drayton Guelp

Ontario

South Cayuga New York

Pennsylvania

Southern Ontario. Courtesy of Haig Minasian. | Հարաւային Օնթարիօ:

Ixxvi

A typical page from the English edition. February 1927, page 3. Անգլերէն հրատարակութեան նմուշային էջ մը: Փետրուար 1927, էջ 3:

[xxvii

's

Were aah ae '

հ՞ՓԶՊԻՍ ՊԵՏՔԸ ԱՊՐԻ ՀԱՅ ՏՂԱՆ

Hee խօԱքս՝ չայաստանե՛ն դուրս գիտ» ՖՆրգաղ՞ չայ տղուն Մասին by Peu-ae Մենչչայորդիի կրֆՖայ յարմար Կկատս տիլ Oe Ed aaa "Օտար & Shuppigay “ep kppubpae Մեջ ապրող ամեն Հաց ՛տղայ tnuppwe կյան պարտականութի ւններ ունի, "րոնց ահաջ ինն ու ամենակարեւորն Է չաց ադ գին պատի րու, առծեւֆ "` Yu Նոր աչխարծի բոլոր առաւես Լութեանց է աղատ վայելքներուն մեջ ճշմարիտ չայու զաւակը պետք & grepre դուրայ` չայ աղին բոլոր գեղեցիկ սաս վորութեանց Ճ՛աւանդութիւններՎւն Yow րայ ե մաաւանդ` ան պարտի իր անձին գետ kc իր "ֆիզիքական ` ու՞ մտաւ դիական գարգաչման' գետո՞'զուգինթաց՝ խնամե ն BenSweuc ի մայրերի Leake, 29 Լեղունչ "Շատ մը չայոխդիներ կ արֆան մարգենոչաց Լեզուն, անոնց՝չամար պան այլեւս անպետ բան մը pnp dud’ է կարես ե սակայն ացսպիսիները աոատ “ քինութեանց մեծագոյնեն կը գրկեն իշ իենց անձըջ ~ ae Ls Bday շաց տղան պետք Ե տիրե ն

vee

նոյնինկ Առշտանքի wasp yw gy դարձնե փը պետք

mg BY ու՞ողգին՝ Էն Ke սակայն

SC ԷԳ ոն նտր Լեզուն, յարգէ' տիրող ա

սովորութիւնները & էաազանքիԼ գիտնայ

a.

a

er . ve ; “ere =

շատ Հին ազդ մըն Է kh փնասոր -""թնցեար "մը մնի չաճադակ անլուր ալաճանքներդւտ' ան պաս qué E իր գոյութիսՖն ուլ անոր Հետ միասին աշխարծի մեճագոյՓծ կր» reign , Քրիստոնեութիս նը

`" Ոս gasp, mL չայ wpm yy” ` պետ է գիտնաս Pe քեզի ու ինծի աւանդ ձգմԸած Է՛'քայ ազգին Քոմոե~ Braun wong լուսաւոր ֆաւատջը» Qucgh զանանքյ, ոկ չայորդիյ uke ըրէ ՞ զանոնք & դուրգուրա անոնց վրայ 7 od ais ibe" բարձրացիր դուն ե բարձրա»

ռել այութիւՖըՀ7 Ն Ր es Wa ae ee խօսիմ այս մասինչ

ացկազ, Մեոլոպեան — իրղրումցի 3

ԱՆՄՈՌՈՒԿԸ

ո ցամանակին, Երբ դեո երկիրը մանուկ եր, չրհշոասկ մը պատգամա» տար ղրկուած beware մարդո մը, որ կը բնակեր Պարսկաստանի անաս պատներեն մեկուն մեծ: —

` Մինչ ծրեշտակը օդին մՄԵՋԷՆ կը ռաւառներ, տեսաւ գեղեցիկ — Պարսկուչի մը, որ Հրգորի՞ մը ջով Փստած՝ իր մազերը կը ֆիսանր՝ կա» ko ed eer ree անոնց

ca “Awe howe ր սէրը

Ly nee ական ժամանակ

Joga աեոր: ե թեւն ատ հրմանիկ կերպով ապրեցան միա»

A typical page from the Armenian edition. July 1926, page 3. Հայերէն հրատարակութեան նմուշային էջ մը: Յուլիս 1926, էջ 3:

Ixxviii

Golo.

= a ae :

WONT the JANUARY

4

[Blank] (Դատարկ|

KARA

GEORGE TOWN

JANUARY 1926 NO. 1

: HARASS > wishes lou w Hew Christm as Bo a oe. a Happy New Year.

EDITORIAL

With this we publish the first number of “Ararat” which will be our monthly paper and will express our plans and our thoughts.

A group of boys, 12-13 years old, will work together and publish it. This paper will be another school for us, where we will mould our thoughts and express them. In its columns we will tell how the Armenian boys should live in Canada and what should be their motto.

Through the medium of this paper we will teach one another how to live in this good and beautiful Canada. We will tell one another to respect and love the people of this country who have such kind hearts to care for us, to learn the laws of this country and learn its ways. In doing this we will not forget our own country, Armenia, where our fathers lived, prospered, and died for their Homeland, Religion, Civ- ilization and Truth.

Our paper will also guide us to be worthy sons of our martyred fathers and mothers.

We will try to love the officials of our Home, to obey them, and work with them.

There will be a great many mistakes in our English and Spelling; only a few of them will be corrected by our teacher.

We ask for subscribers for our paper because we have gone to some expense in publishing it.

We thank heartily Mr. Levon Babayan for his valuable gift to this work, which made it possible for us to get an Armenian typewriter to publish our paper in Armenian also.

We thank Mr. H. E. Stiles of Remington Typewriter Co. for supplying us with a considerable quantity of paper.

Subscriptions from now on will be used to cover our expenses, and if we have some more funds left we will buy a Duplicator to give out better work, as the Hectograph is not any too satisfac- tory.

ARARAT

2

MONTHLY

In the future we hope to make this paper much better and more up to date. We would like to get any suggestions from our readers and hope that they will cooperate with us in overlooking our mistakes and sending us new subscriptions.

In closing this editorial we like to make our Motto known to our readers, it is; “We will love the truth in everything, for everything, above everything; Try to lift up ourselves

and lift others up.” Vahe Alexanian (Editor in chief) HOW THE ARMENT AN HOME STARTED

On June the 30th 1923 the first group of fifty Armenian boys arrived at Cedarvale Farm near Georgetown. This farm, about 200 hundred acres was purchased by the Armenian Relief Association of Canada and a few buildings were built for the boys.

When we came to Canada, we did not know one word in English, and for that we were not happy.

A few days later Mr. A. L. Alexanian came to us and being an Armenian himself, he spoke to us what a beautiful country Canada was. We understood him. He became our big brother and teacher.

By and by we found out that we had many friends who cared for us, and who helped us to be happy in this new land which we now love so dearly.

A second group of forty boys arrived at the farm on 2nd day of October 1924,

so the number of the boys came to be ninety.

They are divided into nine groups of ten boys each, a captain and a second captain in charge of each group. These groups, except one, of small boys, have certain work to do, as serving the tables, washing the dishes, peeling the potatoes for an army of ninety boys, sweeping the dormitories, dining room, doing the chores, milking our cows- 17 in number, feeding the pigs, looking after the horses and poultry, cutting wood and so on.

Every six weeks the work groups are changed around.

During the last two years we have not had many very sick boys. One had to go to Guelph Hospital for a surgical operation.

We boys are all healthy and happy and do not expect to be sick at all.

ONNIG SHANGAYAN

THE CLEVER ANSWER

Ara and Bedros, two villagers were passing one day by a vegetable garden.

They were talking to one another very interestedly.

“See those cabbages,” said Ara to his companion suddenly: “How big they are”.

“That’s nothing”, answered Bedros laughingly: “I have seen a cabbage as big as our village steeple”.

Ara, who was a copper-smith, wished to give him a proper answer. So he said intentionally: “And I have made a kettle as big as our village church”.

“But why in the world did you

ARARAT

make a big bottle like that”? “To boil your big cabbage in it”, said the young man acutely.

Translated From Armenian

VAZKEN ZADIGIAN

THE FIRST FRIEND

When God turned Adam and Eve out of the Garden of Eden, all the animals scattered here and there.

The snake crawled under the berry bushes and was out of sight. The rams, sheep, and deer got very timid and ran away. The mad buffalo roamed and disappeared. The horse raced as fast as it could. The lion turned to the sinful man and looked at him horribly. The tiger, wolf, and all the beasts stood beside him for a while, gnashing their teeth threateningly, roared at him and went to attack other animals.

The eagle and vulture were chasing the pigeons.

Then Adam’s heart full of great sorrow, said; “Only yesterday those animals obeyed and loved me, but now some of them are scared of us and some are menacing us. Indeed all the animals are our enemies”.

He was not through with his talk, when he felt some one licking his hand. He saw the dog under his foot.

The poor animal had been following his steps. It seemed as if it felt its

3

MONTHLY

master’s sorrows. Its eyes were wet as if it were weeping.

Adam put his hand on the animal’s head and Eve wiped her tears to fondle it.

The dog stood up to express its obedience and gratefulness to them.

It stood up bounced, barked, and tumbled again under his master’s feet, fixing his eyes on them with a sincere and faithful expression.

Then Adam said with his stirred voice;

“God did not take everything from for He has left us a friend”.

So from the beginning, the dog came to be the friend of man.

us,

Trans. from Armenian VAHE ALEXANIAN ABOUT THE MILKING OF OUR COWS

We Armenian boys have twenty cows. Sixteen of them are milking now.

Every morning a group of boys rise at six o’clock, get their breakfast at 6.30 and when the clock strikes seven, they report at the barn. Then also Mr. Williamson comes and says; “Boys, you can milk”.

Then the boys run, get a rag, wash up cows teats, bring their pails and start to milk. They

ARARAT

can milk very well, not leaving a drop of milk in the cous.

The same group of boys milk again in the evening.

There are thirty boys in our farm who are first class milkers I believe.

Nine boys milk for six weeks and change off to nine other boys.

There is another boy who looks after the separator room.

A boy from morning work class washes the milk pails every day.

Mr. Williamson says that we milk the cows with care and milk as well as any other farmer can.

KEGHAM BABIGIAN.

There are about 200 acres in our farm at Georgetown.

On it are these buildings:-

Two dormitories:- Two School rooms:- A kitchen and pantries:- A large dining hall:- A hospital with four rooms and a cellar. Officers? place which has four bedrooms, a parlor, a sewing room and a cellar:- Superintendent’s house with a cellar.

In connection with our farm we have a large barn:- An implement shed:- A work shop for the boys and a work shop for farm manager:- An old barn:- A hen house:- A pig pen:- Silo and a garage.

MAMPRE SHIRINIAN.

4

MONTHLY

VOLTAIRE’S SHOES

Voltaire, the great French writer, had a good servant who was faithful but lazy.

“Joseph”, said he one day to his servant, “Bring my shoes”.

Joseph went hurriedly and brought the shoes.

Voltaire saw the shoes were muddy and he asked him; “Joseph did you forget to clean my shoes this morning?”

“No, S-ir”, replied the servant. “The streets are so muddy to-day that when you go out, it will not take two hours for your shoes to get as muddy as they are now”.

Voltaire smiled at him, got his shoes and went out without saying a word.

Then the servant ran after him and said; “You did not leave the key for the pantry, Sir”.

“What do you wish to do with it?”

“I want it for I did not have my dinner yet”.

“O, my friend, you don’t need to dine. It will not take two hours for your stomach to get as hungry as it feels now”.

You can very easily guess that after then Joseph did not forget to brush his master’s shoes.

Translated From Armenian

ONNIG MELKONIAN

ARARAT

Every morning school starts with prayer.

We gather in the schoolroom every night and sing some English and Armenian songs, pray and after go to bed.

There is no Armenian church in Georgetown, but there are four other churches; Anglican, Baptist, Presbyterian and United Church.

Every Sunday, all the boys in a body, march to those churches in turn, and worship.

Sunday afternoons, we have Sunday school in our schoolroom.

HAGOP HAGOPIAN.

BOYS? MAGISTRATES.

On this page I would like to give an idea about our court.

We have two magistrates and a clerk, also four policeman.

Our council appointed Mihran Jeknavorian and Hagop Hagopian as magistrates, Armenag Kouyoumjian as court clerk and Vazken Zadigian, Haigaz Mesrobian, Nazareth Terzian, and Hovhanes Setragian policemen.

Their duty is to see that the laws of our Farm Home are obeyed. If not,

5

MONTHLY

the court would punish the boys who disobeyed them, giving hard and wise punishment.

The first magistrates carried their work for a few months very nicely and then left it to be looked after by some others.

Onnig Shangayan and Haig Demirjian were appointed as our present magistrates.

Once in a while the court is held to deal with bad cases.

ARMENAG KOUYOUMIJIAN.

OUR POULTRY

This department started lately and has been put into our hands to work.

Last year Mr. Babayan gave us ninety dollars as a Christmas present to buy some chickens with it.

We were not able to buy the chickens then, so divided the money among ourselves.

Three months ago, Mr. Babayan told us that he had two hundred dollars for us to start a poultry club, to raise some chickens.

We had a hen house already in the farm, so, on Oct. 9th last, we bought some good hens. Forty White Leghorns and Twenty Barred Rocks.

They started to lay eggs soon after we got them.

ARARAT

Now we gather the eggs and sell them. For the present our Poultry Directors are Hovhanes Derderian and

Haroutun Hachadourian.

Soon we are going to elect the officers for our Poultry Club.

We buy the food from our farm to feed the hens.

Mr. Williamson, our Farm Manager, is teaching us how to care for the hens.

Onnig Shangaian.

WORK CLASS

There are six classes in our Home School.

Every class has a time to work on the farm.

Every week two classes work; one in the morning and the other in the afternoon.

Two boys help in the kitchen- Two in the sewing room- Two in the barn- One in the laundry- One to wash milk pails- and the remainder of the class for other outside work.

There are also work groups working out of school hours and their duties have been already outlined in an article in this paper by Onnig Shangaian.

HAGOP APRAHAMIAN.

6

MONTHLY

THE FRENCH SOLDIER.

Last week the chloroform was almost used. We were using it with great care, and the little that was left, we were trying to keep for a very bad operation.

They brought me a man from the army reserve, an artillery soldier; his right hand was crushed from the shelling of a cannon.

It was necessary to take off his little finger. The operation was not hard nor dangerous but it would be long and painful.

“I have to cut your little finger off”, said I to him.

“Allright”, said he.

“Do you want me to chloroform you”?

“Will the operation be painful”?

“Yes, you will suffer much but there is no danger”.

“T don’t care, but if it is going to be very sore, I’d rather be put to sleep”.

“But we haven’t much chloroform left”.

“Is that the medicine you use to put people to sleep”?

“Yes”, said I.

“Allright, I understand now, I think you want to keep it for a more serious case; for one of my companion’s legs or thighs”.

“Yes, that’s so”.

“Alright then, don’t make me sleep, but do it quickly”.

Then he took his handkerchief and put it into his mouth until the operation was over.

The sweat ran from his forehead in big drops. He did not

ARARAT

make any noise, and he did not move. When the operation was done I praised him for his bravery. “O”, answered he, “we must help one another”.

Trans. From Armenian.

HAGOP HAGOPIAN.

OUR SCHOOL.

We get our school training at the farm. There are two class rooms and the boys are divided into six grades:- Form I.- Senior and Junior II.- Senior and Junior III.- and Junior IV.

Mr. Alexanian teaches the first three grades and Mr. Lane the last three.

We are very good students in school and learn very quickly. I think that all Canadians will be surprised about us and say;-

“Well, these Armenian boys are good. We must bring more of them to Canada”.

ONNIG MELKONIAN

7

MONTHLY

JU 0) E ROSS E

NI R R D C AT OUR HOM It was organized last year and named “ARMENIAN BOYS’? JUNIOR RED CROSS CLUB”.

We study the rules of health and learn to be helpful.

Our club raises money among the boys and keeps a little Armenian boy, Haroutun Haroutunian, 7 years of age, in an orphanage at Jerusalem.

We have been sending money for his upkeep and have $9.65 already in the bank.

The officers during last year were:

Onnig Shangayan, President.

Haig Mesrobian, Vice/Pres.

Armenag Kouyoumjian, Secret.

Jirair Garabedian, Treasurer.

Soon there will be new elections for the officers for 1926.

I tell you how our club raises money to keep our little brother at Jerusalem;

We do certain work on the farm and get some money, sometimes our friends send us but we don’t use it to buy candies or other eats; we give a little to the Red Cross and put a little in the bank. Our teacher Mr. Alexanian, also gives $10.00 a year to our Fund.

Every first Sunday in December is Golden Ruling Day for the Armenians. We boys do not eat that day and what we save from our table is handed to our Club, in money, to be sent to our boy.

ARMENAG KOUYOUMIJIAN.

ARARAT

A GREAT ARMENIAN ARTIST.

One of Europe’s greatest painters in last century was an Armenian.

His name was Hovhanes Ayvazian. Per- haps you have heard of him under the name of Ayvazovsky.

He was an Armenian but a citizen of Russia, where his great talent raised him to high fame, until he was honoured by the Tzar of that country to become his Emperial Painter.

His special and greatest character- istic was to picture the influence of the light and the scene of stormy sea with a peculiar skill.

Some of his greatest works shown at Paris and St. Petersburg Art Exhibitions were;- “The Winter in Great Russia”, “The Sea-shore of Crima”, “The Storm at the Shores of Black Sea”, “The Storm at Mediteranian”.

These raised him to the top amongst Europian artists and were his glory and fame.

Translated From Armenian.

HAIGAZ MESROBIAN.

8

MONTHLY

[10]

OFFICIALS OF OUR FARM HOME. The Armenian Farm Home Officials are: - Rev. A. Lane, Superintendent Mr. A. L. Alexanian, Assist Superintendent- Miss P. M. Laine, Matron- Miss J. Farmer, Nurse-

Miss P. Murphy, Cook-

Mr. W. H. Williamson, Farm Manager- Mr. G. Jenning, Assist. Farm Manager-

Mrs. Colman, Laundress, for certain days in the week.

HAGOP HAGOPIAN.

BOYS?” COUNCIL.

The officials of our Home asked of us to elect a Mayor and nine Councillors to govern ourselves in a good way.

Mr. A. Alexanian, Assist. Director of our Farm Home, told the boys how they should chose their Mayor, and at a meeting, while Mr. Maclaren was present, seven boys were nominated for Mayor and eighteen boys for councillors; two candidates from each work group.

The first week of April last was election week at our Farm.

During two special meetings the candidates for Mayor gave speeches, each one expecting to be elected. They all promised

ARARAT

promised to the boys that they were going to do great many good things in our home.

On the 7th of April last a group of gentlemen came from Georgetown and acted as election officials.

Onnig Melkonian was elected Mayor with 58 votes.

Vazken Zadigian from first group, Hachig [..?] from second, Onnig Topalian from third, Kegham Babigian from fourth, Aghavart Avedisian from fifth, Antranik Kevorkian from sixth, Anoushavan Pilibian from seventh, Nazareth Terzian from eight, and Toros Levonian ninth group were elected Councillors.

A group of gentlemen from The Armenian Relief Committee came to the farm and installed the Mayor and Councillors at their office.

Mr. Alexanian took the oath after the installation of the new officers.

The mayor elected, clad in his robes of office, gave a very short speech thanking the boys for their votes and asked of them to co-operate with him in his work.

Our council has done many things on our farm during the past months. Next time I will write about them and give some information on every one of them.

The new mayor and his councillors are going to be elected next month for the term of 1926.

VAZKEN ZADIGIAN (65)

9

MONTHLY

[11]

MOUNT ARARAT.

On the cover of this paper you see a picture of two mountains with snow covered tops.

One of them is higher and called Big Ararat, the other is lower and is called Little Ararat.

The Big Ararat is the highest mountain in Armenia, and one of the highest mountains in the world.

We read in the Bible that the Noah’s Ark rested on Mount Ararat.

The ancient Armenians used to believe that it had been forbidden to climb to the top of Big Ararat, because nobody should go near the Ark or see it, as they believed the Ark was still there.

It is told that an Armenian clergyman, named Hagop, tried to climb this mountain. He had almost reached the top, he slept at night but when he wakened in the morning he found himself at the bottom of the mountain.

Again he tried, and again the same thing happened.

Many explorers lately have reached the top of Mount Ararat.

The government of Armenian has appointed a society to explore round this mountain and get some moving picture films of it.

Mount Ararat is the emblem of Armenia as the Maple Leaf is of Canada.

ONNIG SHANGAYAN (1)

ARARAT

HOW THE MAYOR REWARDED THE GREEDY FARMER.

A good gardener had a big beet grown on his farm.

Everybody was surprised to see such a big root.

He took it to the mayor of the village who was a rich man and greatly interested in fields and gardens, so when he saw the beet he praised the gardener for his work and gave him three gold pieces.

There was a rich but greedy farmer in the village. When he heard this he said to himself: “I have a nice calf on my farm, I must take it to the mayor and present it to him. If he gave three gold pieces for the beet who knows how much he will give for my calf”.

Immediately he tied a rope around the calf’s neck and took it to the mayor and asked him to accept his gift.

The mayor was a wise man, and knew farmer’s intention very well.

“I accept your gift, but you must take a present from me”, said the mayor. “It has cost me three times the price of your calf”.

And he gave him the beet that the gardener had brought.

KRIKOR AZNAVORIAN (18)

10.

MONTHLY

[12]

OUR LITERARY MEETINGS

We have two literary meetings every week; one in Armenian and the other in English.

Special officers are elected by us, and are in charge of the program, which contains stories, lectures, recitations, comics and sing songs, all given by the boys.

The president of these meetings, Gazaros Minasian, is away on a farm, Onnig Shangayan is vice-president and Vazken Zadigian secretary.

The new officers will be elected this month for the year 1926.

ONNIG SHANGAYAN (1)

MRS. CAT AND THE RABBITS

One day Mrs. Cat went for a walk through the town, when she saw a rabbit hut.

She went near. The rabbits were scared and would not come out of their places. The cat did not run after them but just sat in a corner of a wall. You would think that she was waiting for somebody.

When the rabbits saw that the cat would not go, they sent a delegation to her to know what she was seeking round their house and what she wanted.

She answered in her soft voice that she came to study the characteristics of their nation, that she had been through the world to know more about the customs of all other animals.

ARARAT

The rabbits, who were delegated by their older ones, believed her and went to their brothers and said that the strange visitor was a great philosopher and they praised her modest look, glo- rious fur, her sweet eyes and harmoni- ous voice.

“This animal”, said they, “Has come to find wisdom. She has travelled through all the big cities. Now she just came from Chicago and is going to Galguta. This famous savant will not harm us at all, let us go to her and ask all about the world and the things which we don’t know anything about”.

This good speech made a big effect on the people. Only an old rabbit did not believe the strange philosopher’s speech and told the others to do the same, but nobody listened to her word.

All the rabbits were out to gather in a big assembly round the cat to hear a great lecture from her about all the most important questions of the world affairs and politics.

Then our foxy cat jumped upon the rabbits and killed six or seven of them.

The others ran to their holes. They were scared very much and were ashamed of their stupid thoughtlessness.

At that time Mrs. Cat went near to their hole and said in her soft voice that she was very hungry and that was the reason she killed some of them. But from that time on she would not touch any one of them and was ready to sign an everlasting treaty with the rabbit nation.

The rabbits started to talk to her, but none of them would come out of their holes, near the paws of the cat.

11.

MONTHLY

[13]

They kept on talking for hours, until one of their brothers went out from another hole at the other side of the hut, ran and called a shepherd near by, who took his bow and arrows, ran to the place, saw the cat, sent an arrow and killed her on the spot.

They say that when the cat was dying said; -

“If you deceive once, nobody believes you after”.

she

Translated from Armenian

HAGOP APRAHAMIAN

CHRISTMAS AT OUR HOME

On December the 22nd we held a concert in the Town Hall at Georgetown. A Christmas tree was given by Toronto friends.

It was a very nice evening; we had songs, solos, recitations, dances and dialogs.

When the concert was over, Old Santa Claus came and gave presents.

All the boys were happy.

Old Santa Claus came and gave again on Christmas morning and gave us many good presents, some boys got fountain pens. Every boy got many things that happy morning and were very much pleased.

It was the happiest Christmas we ever had in our lives.

We did not forget our Red Cross boy and all other Armenian boys in Corfu and in Armenia;

ARARAT

we knew that they were not as happy as we were in Canada.

We prayed for them and asked God to send Santa to visit them also.

Christmas is over now, but we are always happy. Canada is very good. We wish all Armenian boys were here.

Some of our little boys asked Santa to go to Armenia and give gifts to the other boys too.

Christmas is a very good time, and is a very good day; it is Jesus? birthday. God gave Him to us, and He came to save all the children and grown ups from sin.

I wish you a very Merry Christmas and a Happy New Year.

ONNIG MELKONIAN (51)

MY NEW HOME IN ERAMOSA TOWNSHIP

I am an Armenian boy.

Four months ago I went out from the Armenian Boys’ Farm Home to a new place at Mr. Earl Hindly’s in Eramosa township.

It is a great happiness to me that I am learning how to farm.

Mr. Hindly is a good gentleman and Hindly is a very nice lady.

They have a little boy, Bruce, about three years of age. I love him as I would love my little brother.

They are very good to me.

I am going to tell you about my new farm; -

Mrs.

12.

MONTHLY

[14]

I get up every morning at half past five, do the chores, milk the cows, feed the cattle, and clean the stable. Then I get my breakfast.

I must get ready for school.

I start out from the farm at half past eight, walk half an hour to be at the school at nine o’clock. I have my lunch with me.

We are two Armenian boys in our school, and all the others are Canadian boys and girls. I like them, they are great playmates and I think they like me too.

At four o’clock school is over. I must be at home soon to feed the chickens. I take great care of them, so they lay good. I have to do the same chores as I did in the morning. I like my work very well.

At eight o’clock I must be ready to study my lessons. I will try to progress as well as any Canadian boy can.

I have come from Corfu to Canada fifteen months ago.

HACHIG KARAJIAN (52)

TO “ARARAT” READERS.

Make “Ararat” your paper. It will be more interesting every month. Help us by finding new subscribers.

We will try to have as many readers as we can.

If you have any suggestions to make don’t fail to do so. We will always appreciate them.

Bye bye, We will see you next month with fresh news and subjects.

[Blank] (Դատարկ|

[15]

MN ML aise. nae by the Avmencan Boyd AL

Scorgelrum Farm Nome.

Joc Lm ©) 00 a year. Gorn | a A “A Ris Piss Ame

MONT WY.

own. ge ma

( n bi §

LNA

eg

2

by th

ted

de

(/ ee ae (7 [ft

[17]

[Blank] (Դատարկ|

[18]

ARAN

GEORGETOWN, FEBRUARY, 1926 NO.2

TABLE OF CONTENTS - FEBRUARY, 1926.

EDITORIAL VARTAN, THE GREAT ARMENIAN HERO, By Hagop Hagopian VARTAN THE GREAT’S PICTURE, By Krikor Aznavorian THE GREAT BATTLE OF AVARAIR THE TURKEY CLAWS, By Vahe Alexanian SPORTS ON OUR FARM, By Kegham Babigian HOW THE BOYS DRAINED SIX ACRES OF LAND, By Onnig Shangayan STORY ABOUT MOULA AND DEREJE, By Vazken Zadigian FARM MANAGER’S CONTRIBUTION TO “ARARAT”, By W. H. Williamson... OUR SWIMMING POOL, By Hagop Aprahamian MARRIAGE , By Hagop Aprahamian JUNIOR RED CROSS REPORT, By Armenag Kouyoumjian NOMINATION OF MAYOR, By Haigaz Mesrobian ARMENIAN RELIEF ASSOCIATION PAGE....

[19]

ARARAT

EDITORIAL.

The management of this paper is very glad to say that “Ararat” is growing fast, and is going to have a wide circulation. It has many readers already.

Indeed we did not expect such a wonderful response from our readers when we undertook to publish the first number of our paper.

We had published a considerable number of copies of the January issue; these were sent out in time; but did not meet the demand, therefor over three hundred extra copies were also printed.

We believe that it will not be very long when “Ararat” will be able to boast of over one thousand subscribers and a few times that many readers.

It is our aim to make our articles more interesting, and this being a paper edited by boys, we would like to ask of the friend of “Ararat” to find more boy subscribers also and make this paper popular among Canadian boys.

We would like to have corespondences occationally from our boy readers and if we have space in our paper, we will publish some of them.

Beginning with this number, we will have one or two articles from Armenian History, and some news about Armenia and Armenians. We hope this will be interesting to our Canadian readers. Of course, these articles will be very simple and without very many details as they will be written by boys, as they understand the subject.

MONTHLY.

[20 ]

It is Office of will have from time this also readers.

We are very glad to let the friends of our paper know that have already purchased a Roneo Duplicator, so we will be able to print sufficient copies to the demand.

We were not able to pay for this machine in cash, so we need more subscribers to meet our expenses.

We sent sample copies of “Ararat” to our friends. The Management of this paper will be very glad to hear from them and know if they are willing to subscribe for it.

Some copies of our first number were sent to a few papers; it is a great delight for us to know that they all wrote favorably about us.

Toronto Globe reprinted part of our editorial and made some good remarks about “Ararat”.

Baikar, a leading Armenian daily printed in Boston, translated the editorial and spoke highly about our work.

“Ararat” will progress. There is no doubt about it, if you are willing to take part in our work by distributing it among your friends.

We need one more subscription through you.

arranged also that the Head Armenian Relief Association a page or so in our paper to time, and we hope that will be interesting to our

ARARAT

VARTAN, THE GREAT ARMENIAN HERO.

History says that the first country which made the Christian religion the national faith was Armenia, which at the end of the third century accepted Christ as the Son of God and Saviour of Sauls.

The neighbours of Armenia were not Christians then, so they became her enemies, and were always fighting her.

About two hundred years later Armenia was made an independent state in the Persian Empire.

It happened once that the King of Persia got it into his mind to force the Armenians to worship the Sun and the Fire like the Persians did, and he ordered the Armenians to do so.

In those days there were two great men in Armenia, one of them was VARTAN, the head of the army, and the other GHEVONT, a priest.

They gathered all the leading men in the country to a meeting to decide what step they should take against the king of Persia.

All of them said, “We will not obey the Persians, we have been born Chris- tian Armenians, and we will live Chris- tian Armenians. Our Saviour is Jesus. We will not deny Him, even if we have to die for our faith. Let that bad king of Persia come and take our religion from us if he can”.

So they sent a letter to Persia to let the king know what they had decided.

The king got angry, so he sent a big army to Armenia to have his commands respected and obeyed.

MONTHLY.

[21]

Then Vartan, the great hero, sent word to all the Armenians, and told them that who soever loved God and his country, let him come and join the army to fight against the Persians.

In a short time sixty thousand people came and gathered in the plains of Avarair.

There were priests, young girls, women and men of every age amongst them.

They came to fight and to die with honour if it was nescesary, or to con- quer and live in freedom.

Vartan, the brave, made a speech to the army, and Ghevont, the great priest, prayed for the success of the army of Christ.

Next morning, when the sun rose, Armenians attacked the Persians and battle continued till night.

Vartan and one thousand and thirty Armenians fell in the fight.

But the Persians did not conquer, the Armenians and so our nation remained Christian even to this day.

It is about fifteen hundred years since Vartan and his brave companions died, but the Armenians celebrate the aniversary of their supreme sacrifice still.

As Alfred the Great is the great king of England, and George Washington is the great man of United States, so Vartan is the great man of Armenia.

No matter where the Armenians live, they will never forget him. On every occasion they sing the celebrated songs describing his great battle.

the the

six

HAGOP HAGOPIAN.

\¥ NN = AN \

fy

y 7 Yr uf

ի) | I\I/ in! NWA,

SOS LOS. LX BESS

K.G. ASNAVOR IAN

[22]

ARARAT MONTHLY.

The eleventh of February is the anniversary of the Battle of Avarair, where (Prince) Vartan the Great and his galant companions fought and died for the Faith, Honour and Freedom of Armenia.

It is one of the greatest events in Armenian History and a great day for the Armenians.

“All people and tongues throughout my domain must abandon their heresies and worship the Sun and the Fire.”

Thus ran the proclamation of Hazgherd, the King of Kings of Persia.

To which the Armenians replied,

“No one can move us from our belief, neither angels nor men; fire nor sword. Here below we will choose no other God, and in Heaven no other Lord, but Jesus

Christ.”

Then war was declared and Prince Vartan Mamigonian, Commander of Armenian Army, spoke thus to his soldiers:

“Soldiers, as Christians we are averse to fighting, but to defend our religion and our freedom we must fight. Surely our lives are not as valuable as the life of Christ. If He was willing to die on the cross for us, we ought to be willing to die in battle for Him.”

And the Armenian Army responded,

“Let God our Lord make our death equal to the death of righteous ones and not deliver our sons into the hands of heathen.”

In the battle Prince Vartan was mortally wounded. One thousand and thirty six Armenians fell fighting.

But Pursia never again attempted to force her religion upon Armenians.

[23 ]

ARARAT

THE TURKEY CLAWS.

I was ten years old and was going to a night school.

Every Monday I took 15 sous to spend for my breakfast. At the school they gave us a piece of dry bread only.

One Monday morning when I was going in to the school, I saw one of my school mates. I remember his name yet. He was called Kouture. He held in his hand a glorious looking leg of turkey which was covered with black shiny and uneven skin and gave it the appearance of walking on its claws.

When my companion saw me, he said, “Come and see, come and see.” I ran to him. He held the upper part of the leg. With a motion of his right hand the four claws would open and close like the fingers of hand.

I was surprised and admired him. How could that leg without any life in it move? Every time when those claws were closed and oppened I felt that a dazzling thing was passed before my eyes. It was a miracle for me.

Then the boy, who was bigger and craftier then I saw that I was already mesmerised, he put the marvelous thing in his pocket and went away. I went on also. But I was always dreaming about the moving of that leg.

Kouture was not a wizard. “If I had it in my hands just for a minute”, said I to myself, “At once I could understand the hidden secret”.

I could wait no longer, I ran to him and said, “Please, give the leg to me for a minute”

“Give you the leg! You go away from here”.

MONTHLY.

[ 24 ]

As he refused, I got more and more desirous.

- “Won’t you give it to me?”

- “No Sir”.

- “Alright, sell it to me”.

- “Sell it! How much you would pay for it?”

I started to count my weekly money.

- “T will give you five sous”.

- “Five sous! For a leg like this! What are you talking about? Are you jeering at me?” And he started to play with the precious object again.

The beautiful thing always caused more desire in me to have it.

- “Alright, I will give you ten sous”.

- “Ten sous!” He added scornfully, “But look here.” And the four claws were in their magic operation.

- “Well,” Said I, shivering, “How much do you want?”

- “Forty sous or nothing”.

- “Forty sous”, I cried out, “Forty sous! But that is three weeks money for my breakfast. What do you want?”

- “That’s up to you”.

He put the leg in his pocket and went away. Again I ran after him.

- “Fifteen sous”.

- “Forty!”

- “Twenty sous”.

- “Forty”.

- “Twenty five sous”.

- “Fourty!”

Oh, droll Kouture, how easily he was going to make his way in the life. How he knew the desires of men. Everytime when I heard that terrible would forty would take away something from my resistance.

Two minutes after my heart

ARARAT

went out from me.

- “Alright, let it be forty sous”.

- “Give the money first”.

I gave the fifteen sous, and he made me to sign a note for the other twenty five sous.

Oh, how miserable he was. He was only 13 years old but he was already a man of business.

At last he touk out the precious object from his pocket.

- “Here, take it”, he said.

I grabed it from his hand.

Two or three minutes later as I had predicted I understood the secret and I could pull the string as good as Kouture could. For two or three minutes I en- joyed playing with it like a fool. Two minutes later I enjoyed it less and three minutes later I did not enjoy it any more, but I kept pulling it because I was trying to get the worth of my money.

After a while I felt sad. Then the repentance came, then the prospect of having dry bread for three weeks. And then, seeing my stupidity. All these were changed into bitterness.

I was angry...

Then minutes later, hate, I held the object threw it over the other wall, to be sure that I it anymore.

The memory of this hazzard kept me away from stupidity for the remainder of my life.

with a true of my love and side of the vould not see

Translated.

VAHE ALEXANIAN.

MONTHLY.

[25 ]

SPORTS ON OUR FARM.

In the summer time we play baseball, football and many other games. We also make boats and put them on the water. When we come in from our work we go to swim and to have a good time with our boats.

We Armenian boys are good swimmers. Some boys catch fish. When they get a good bunch, they bring them to the kitchen and they are cooked for our large family.

Our winter sports are not like those we have in summer, but we have a great time even in winter with this big family of ours.

We are very fond of one another and of our teachers and that is why we enjoy the winter so much.

We run out from school, when it is over, take our sleighs and skates, go up on the hills and slide down as fast as a flash. But we like best to skate on the river which is frozen now. There is more fun in that than in any other sport.

Some of us who have skates go to the arena in Georgetown on Saturday afternoons when all school children are admitted free of charge.

I will tell you more about our sports next time.

KEGHAM BABIGIAN.

ARARAT

HOW THE BOYS DRAINED SIX ACRES OF LAND ON OUR FARM.

THERE was a flat land of about six acres at the front of our home buildings on our farm. It had a very rich soil, but unfortunately it was swampy, so we could not plant anything on it.

If it were drained, we could have much valuable garden soil there. Hard labor and much money was needed to do it.

Our officials asked us if we would be willing to do the work, explaining to us that if anybody else did it, it would cost about $800.00.

The Armenian Relief Association did not care to spend that much money on the work, and they asked the boys if they would do it.

The boys said they would.

First group went to the field and dug 95 feet 2 to 3 feet deep before noon.

In the afternoon the next group dug 100 feet. Every boy did his very best to do more for his group.

In three weeks time the drains, about 4800 feet, and 2 to 3% feet deep were dug. Then the tiles came. The boys put in the tiles too.

The boys received a little over two dollars each for doing this. Two hundred dollars in all.

MONTHLY.

[26]

Last summer we had garden plots on this, all in nine rows of ten plots each.

Every row belonged to a group of ten boys and was called after a province in Canada.

The plots were 18x36 feet in area. The boys were asked to name their own gardens individually, so they all picked different names.

I would like to give some of those names; “Garden of Eden”, “King George’s Farm”, “Ararat Farm”, “Prince of Wales Ranch”, “Promised Land”, “Erzroum Farm”, “Garden of Vartan the Great”, “Erivan Farm”, “Victoria Ranch”, and etc. Most of the boys named their farms after towns or cities where they came from, or after the names of their benefactors in Canada.

In addition to this, four boys were associated last summer in picking a strip of land for a farm on the same flat; “The New Armenia” was the name they gave to their farm. They advertised and claimed that theirs was the best farm in Canada.

The produce grown on these plots was brought in to the kitchen.

We boys are going to be paid certain percentage of the value of this produce.

ONNIG SHANGAYAN.

ARARAT

STORY ABOUT MOULA AND DEREJE.

When I was a very little child, my mother told me a story, I forget some of it, but I am going to tell you what I can remember.

Once upon a time there lived a moula (Turkish priest), who had a friend named Dereje.

Bye and bye they became enemies.

One day moula went to the mosque and climbed to the top of the minaret and began to shout and pray. This is what moula prayed loudly:

“God, God, God, take Dereje’s life.”

At that moment Dereje was passing by the mosque and heard the moula. He hid himself in an old hollow tree near by, and listened to moula still praying;

“God, God, God, take Dereje’s life.”

Dereje answered; “O yes, very soon, I will take Dereje’s life to make you happy, but you must kill your red calf, roast it, put some poison on it and put before Dereje to eat. He will eat and die.”

Moula thought God had spoken to him.

When he had finished his prayer, he went home, and told his wife what happened, when he was praying.

At once he killed the red calf and roasted it. He sent his wife to market to buy some poison to put on the roast.

When she went there, Dereje was dressed himself as a peddler and went about the market shouting, “I sell poison, good poison, a drop will kill a giant.”

When the moula’s wife heard this, she ran to him, and asked the price.

MONTHLY.

“Ten dollars a box,” said Dereje. She gave twenty dollars and got two boxes and went away.

They put the poison on the roast and invited Dereje to dinner. They put the poisoned plate before Dereje and he ate it.

When it was finished, Dereje fell down on the floor as dead. Moula and his wife went to call the people and tell them that Dereje was dead, and that they should come and be merry.

A whole housefull of people came. They are and they drank all moula could give them until night and then they went home glad that Dereje was dead.

Moula and his wife went to bed.

Dereje got up, took his knife and killed the moula. He took the moula’s wife and he buried her in the earth to die.

Then he took some flour and pasted moula’s head on his body, put him on his donkey and started for the village where his father lived.

VAZKEN ZADIGIAN.

ARARAT

FARM MANAGER’S CONTRIBUTION TO “ARARAT”.

The work from the boys who were connected with the farm operation dur- ing the past month has been most satis- factory. A few necessary tasks have been accomplished, and our barn is now looking better after the general clean- ing up and whitewashing.

The first group of milkers under the new system has done splendid work. It now remains to be seen if one of the other two groups will be able to make any improvement on this good record.

I hope to mention from month to month something about the best work which has been done on the farm either by individual boys or by certain groups.

It now gives me pleasure to write about Ardashes Mazmanian #31, and Haig Demirjian #76. These are only thirteen years of age.

Ardashes been the first boy to take complete charge of the separator room, and in doing this, was relieved from